"Свой быдлоязык сами учите". Караць за такое ці не? 23.01.2020


Кіпіць дыскусія вакол таго, ці апраўдана караць маладую айцішніцу за яе выказванне пра белмову, ці не. Можна паставіць пытанне інакш: ці падпадае яе выказванне пад hate speech, ці з'яўляецца проста крытычным выказваннем адносна чагось, што некаторыя асобы ўспрымаюць як каштоўнасць.

У дадзеным выпадку няцяжка сфармуляваць аналаг, які быў бы крытычным выказваннем, не будучы нагружаным абразлівай лексікай. Гляньма:

Версія А:

"Я знаю 4 [языка], кроме языков программирования. Естественно уродский бел яз и не рассматривала для изучения. Намеренно. Свой быдлоязык сами учите"

Версія Б:

"Я знаю 4 [языка], кроме языков программирования. Бел яз не изучала и не собираюсь, так как он мне не нравится. Если хотите, учите его сами, а меня не трогайте".

Выказванне тыпу (Б) - выразна крытычнае і любы крытык беларускамоўя можа агучваць сваю пазіцыю ў падобным стылі без карных санкцый. Версія (А) - абразлівая.

Яшчэ адзін метад: сфармуляваць на падобнай мове выказванне адносна іншых з'яў ці практык. Напр. калі б хтось выразіў сваё стаўленне да гомасэксуальных практык з дапамогай выразаў "уродство" ці "быдло". Ці гэта выпадала б залічыць да hate speech, ці не?

Лічу, што так. Карныя захады ў такіх выпадках не супярэчаць ліберальнаму этасу. Пры пэўных, аднак, засцярогах: а) яны не павінны быць драконскімі, а, хутчэй, сімвалічнымі; б) не павінны быць "першай мерай", а стасавацца тады, калі іншыя меры (напр. спакойная размова пасля ападзення эмоцый) не памагаюць


Адмова ад талерантнасці ў адносінах да "рэгрэсіўных" рухаў 15.01.2020

«Адмова ад талерантнасці ў адносінах да апазіцыйных грамадскіх рухаў, перш чым яны стануць актыўнымі; нецярпімасць нават у сферы думкі, меркавання і слова, і, нарэшце, нецярпімасць да тых, хто называюць сябе "свядомымі" – гэтыя антыдэмакратычныя захады адпавядаюць сапраўднаму развіццю дэмакратычнага грамадства ( ...)».

Што думаеце пра такі падыход?

А цяпер замяніце слова "апазіцыйных" на слова "рэгрэсіўных", а "свядомымі" - на выраз "правымі і кансерватарамі" - і вы атрымаеце чысты тэкст Герберта Маркузэ:

«Адмова ад талерантнасці ў адносінах да рэгрэсіўных грамадскіх рухаў, перш чым яны стануць актыўнымі; нецярпімасць нават у сферы думкі, меркавання і слова, і, нарэшце, нецярпімасць да тых, хто называюць сябе кансерватарамі, да палітычнай правіцы – гэтыя антыдэмакратычныя захады адпавядаюць сапраўднаму развіццю дэмакратычнага грамадства ( ...)». Herbert Marcuse. Repressive Tolerance. In "A Critique of Pure Tolerance." Boston: Beacon Press 1965. Старонка 110.

Маркузэ - гэта гуру заходняга эмансіпацыянізму, якім да гэтага часу натхняюцца многія ідэолагі фемінізму, LGBTQIA+ і мультыкультуралізму. Слова "многія" тут дужа важнае. Многія, але не ўсе. Сярод прыхільнікаў гендэрнай роўнасці і павагі да годнасці людзей усіх расаў, культур і сэкс-арыентацый, ёсць паслядоўныя лібералы, якія не падзяляюць падыходу Маркузэ.

"Беларусь/Белоруссия", "в Украине / на Украине" 05.01.2020

Прыблізна раз на квартал да мяне прыклейваюцца розныя ірацыянальныя ідэі. Вось, пару год таму я, жывучы ў Польшчы, на некалькі тыдняў (з перапынкамі) зрабіўся прыхільнікам звароту "w Białorusi" (замест натуральнага і зручнага ў вымаўленні "na Białorusi). Нават спрабаваў ужываць гэты зварот у доктарскай дысертацыі і кніжцы, якія ў той час пісаў паралельна.

Дастаткова было пасадзіць эмоцыі на маленькую дыету і на 5-10 хвілін уключыць рацыянальнае мысленне, каб адмовіцца ад гэтай моўнай інавацыі. А ва ўсякім разе не ператвараць яе ў пытанне "быць - не быць" польска-беларускай дружбе.

Цяпер, во, бачу, браты-ўкраінцы і сёстры-ўкраінкі зрабілі зварот "w Ukrainie" (замест "na Ukrainie") менавіта справай "быць - не быць".


Ірацыяналізм - гэта не грэх, але калі ён становіцца ваяўнічым, то ператвараецца ў атруту. У першую чаргу - для самога яго носьбіта. Ён атручвае рацыянальнае мысленне і нармальную камунікацыю.

Ваяўнічы ірацыяналізм у сферы рэфармавання мовы стаўся своесабівай фірмовай маркай сённяшняга грамадскага актывізму. Яго можна сустрэць паўсюль. Вось жменя прыкладаў:

1. Займеннікавая барацьба на грунце англійскай мовы. Спачатку ўжыванне/неўжыванне "he or she" ў безасабовых кантэкстах ператварылі ў крытэр "павагі/непавагі" да жанчын. Пазней ужыванне "they" у значэнні адзіночнага ліку зрабілі крытэрам павагі да людзей увогуле.

2. "Беларусь/Белоруссия" на грунце расейскай мовы. Выбар версіі назвы ператварылі ў крытэр быцця ці небыцця савецка-расейскім імперыялістам. (Дзякуй Богу, хаця б прыметнік "белорусский/беларуский" застаецца пакуль што факультатыўным.)

3. "Зэлэнськый vs Зяленскі" - таксама, для некаторых, крытэр павагі/непавагі да Украіны.

4. "Нелегальны эмігрант", "чалавек, хворы на рак", "lady"... і дзясяткі ды сотні іншых зваротаў ператвораны ў крытэр "павагі/непавагі", "карэктнасці/некарэктнасці", "мовы нанявісці / мовы любові".

Што аб'ядноўвае ўсе гэтыя кейсы? Моўны фетышызм. Поўная ігнаранцыя ў абшары моўнай прагматыкі, адсутнасць элементарнага разумення, як функцыянуе жывая мова, жывая камунікацыя.

Найгоршае, што Ігнаранцыя выступае з пазіцыі Веды. Людзі, без элементарных ведаў у галіне семіётыкі і лінгвапрагматыкі з вышыні слановай вежы павучаюць іншых, як правільна, а як няправільна. Якое слова - "злое", а якое - "нязлое".

Такая ўжо натура ірацыяналізму, не ўраўнаважанага логікай і здаровым сэнсам.


"С*ка", "старуха"... Хто так абзываў аўтарку "Хары Потэра"? 21.12.2019

"Тупая пі*да", "с*ка", "адстой", "старуха" - вось такімі эпітэтамі была ўзнагароджана адна вядомая пісьменніца пасля аднаго свайго твіту, апублікаванага 19 снежня.

Дык каго гэта так абзывалі? Мабыць, нейкую скандальную поп-зорку? Ды не, такім чынам абзывалі славутую аўтарку "Хары Потэра" Джэй Кэй Роўлінг, якая, безумоўна, з'яўляецца зоркай, але славу здабыла не скандаламі, а кнігапісаннем.

Дык хто яе так абзываў? Напэўна, злосныя жанчынаненавіснікі, падбухтораныя правымі папулістамі, на хвалі чарговага ўздыму супраць прагрэсу, святла і свабоды?

Ды не, аўтарамі гэтых эпітэтаў былі якраз "абаронцы прагрэсу, святла і свабоды", гзн. леваліберальныя змагары супраць гамафобіі, трансфобіі, квірфобіі, асэксафобіі ігд.

Дык што ж тады такое сказала аўтарка "Хары Потэра", што аж так раз'юшыла змагароў за талерантнасць? Мабыць, у стане нейкага памутнення жорстка абразіла кагось з шэрагу LGBTQIA+. А можа, пабіла, пакалечыла?

Нічога падобнага. Справа вось у чым. Яшчэ вясной, адна з экспертак CGD, Мая Форстэйтэр, у прыватным твітэры падкрэслівала, што пол - гэта біялагічная катэгорыя, мае трывалы характар і не залежыць ад суб'ектыўных адчуванняў. (Падрэслім: гаворка ішла менавіта пра "пол" (sex), не пра "гендэр".)

За гэтыя твіты Мая Форстэйтэр была звольнена. (Калі хто не ведаў: настойванне на біялагічнасці полу - гэта трансфобія). Форстэйтэр падала ў суд, але суд падтрымаў рашэнне працадаўцы, пазначыўшы, што такім поглядам, якія яна рэпрэзентуе, "не месца ў дэмакратычным грамадстве".

Вось у адказ на рашэнне суда і напісала свой твіт славутая пісьменніца. Але - увага: які твіт? Абазвала трансгендэраў? Прынізіла абаронцаў іх правоў? Заклікала "даць адпор"?

Ды не. Проста ў форме пытання выразіла сумнеў у правільнасці карных санкцый у стасунку да Форстэйтэр.

"Можаце апранацца, як хочаце.

Называйце сябе, як жадаеце.

Спіце з любой паўналетняй асобай, якая згодна на гэта

...

Але выганяць жанчыну з працы за сцверджанне, што пол - гэта нешта рэальнае?"

Усё. Гэтага было дастаткова, каб залічыць Роўлінг да злосных трансфобак, якія пагражаюць роўнасці, свабодзе і прагрэсу. Дастаткова было засумнявацца ў слушнасці карных санкцый да асобы, якая ў прыватным твітэры цвердзіць, што пол - гэта прыроджаная і нязменная характарыстыка.

"Тупая пі*да", "с*ка", "старуха"... - сычэлі адны. Яшчэ адна "TERF" - абураліся другія. (TERF - спецыфічная этыкетка, створаная для таго, каб пацыфікаваць феміністак, якія не пагаджаюцца з трансгендарнай артадоксіяй. Гэта этыкетка мае такую ж ацэнкавую нагрузку і выконвае такую ж функцыю, што і "гамафобія" або "трансфобія").

Вось вам і талерантнасць.


Глабальнае пацяпленне: фанатызм ці навука 14.12.2019

Паколькі раз-пораз устаўляю шпількі як прыхільнікам Грэты Тунберг, так і яе праціўнікам, то выпадае, мабыць, пару слоў сказаць, якая ж мая пазіцыя ў дыскусіі пра глабальнае пацяпленне.

Перадусім варта адрозніць дзве рэчы: 1) пазіцыя навукоўцаў наконт наяўнасці глабальнага пацяплення і яго прычын; 2) грамадска-палітычныя рухі па супрацьдзеянню глабальнаму пацяпленню.

Наконт 1. Тэза пра глабальнае пацяпленне складаецца з трох пад-тэзаў:
а) Глабальнае пацяпленне адбываецца.
б) Гэты працэс небяспечны для біясферы.
в) Гэты працэс спрычынены дзейнасцю чалавека.

Пад-тэзу (а) я лічу пацверджанай у найвышэйшай ступені. Гатоў прызнаць яе фактам. Што да (б) і (в) у мяне няма такой пэўнасці. Ведаю, што абедзве тэзы прапускаліся праз матэматычныя мадэлі і што многія тэсты давалі вынік блізкі 100-працэнтовай пэўнасці.

Што ж, мне не дадзена быць спецыялістам у матэматычным мадэляванні, але ведаю, што поспех любога такога мадэлявання залежыць ад вычэрпнасці фактараў, якія былі ўключаны ў мадэль.

Якая імавернасць таго, што мы ўжо цяпер маем вычэрпную веду пра ўсе пазачалавечыя фактары, якія могуць паўплываць на змену клімата? Нават прагноз надвор'я ніколі не бывае 100-працэнтовым, гэта значыць, заўжды ёсць імавернасць "трэціх фактараў".

Каб устанавіць на 100% антрапагенны характар змены клімату, трэба прыняць, што былі са 100-працэнтовай пэўнасцю выключаны ўсе пазачалавечыя фактары. А каб гэта зрабіць, трэба мець амаль абсалютную веду наконт усіх фактараў, якія могуць уплываць на змену клімата. Сумняюся, што чалавецтва валодае такой ведай.

А калі імавернасць не 100-працэнтовая, значыць, павінна існаваць месца на альтэрнатыўныя гіпотэзы. І гэта важна перадусім з гледзішча навуковага прагрэсу. Хай сабе тэорыя вельмі моцная, хай сабе яе імавернасць - 80 ці 90%, але ў момант, калі яна ператвараецца ў догму, а яе крытыкі паддаюцца астракізму, гэта пачынае тармазіць развіццё навукі.

Наконт 2. Рухі па процідзеянню грамадскаму пацяпленню ўяўляліся мне пазітыўнай з'явай да той пары, пакуль некаторыя з іх не набылі рысы сектанцкага фанатызму.

Тыповая рыса фанатызму - гэта брутальнае ўмяшанне ў кагнітыўную сферу: патрабаванне прызнаць пэўны набор тэзаў і забарона сумнявацца ў іх.

Фанатыкі не разумеюць, што дагматызацыя перакананняў далёка не заўсёды вядзе да пажаданых паводзінаў і наадварот: сумневы наконт праўдзівасці не абавязкова перашкаджаюць адпаведным паводзінам.

Я, напрыклад, зацяты прыхільнік паступовага вызвалення гарадоў ад персанальных аўто (на карысць равароў і гарадскога транспарту), паслядоўна пазбягаю пакецікаў у крамах і падтрымліваю большасць іншых "зялёных" ініцыятыў. Але пры гэтым пакідаю за сабой (і за іншымі) права сумнявацца ў некаторых тэзах ці падтэзах наконт глабальнага пацяплення.

Навука павінна застацца аўтаномнай у стасунку да актывістаў - зялёных, чырвоных ці белых. Там павінна быць месца на рацыянальны сумнеў і альтэрнатыўныя гіпотэзы.


"Россия теряет свой суверенитет" 07.12.2019

Чаго баяўся Барыс Ельцын на этапе падрыхтоўкі інтэграцыйнай дамовы з Беларуссю ў 1996-1997 гг.? Вось што ён сам вызнаў:

"Задание подготовить более полный интеграционный договор было дано главами государств еще в 1996 году. И в начале 1997-го такой договор действительно появился. (...) (...) (...) То, что придумали разработчики, по сути означало одно – Россия теряет свой суверенитет".

Апошняя фраза шмат у каго выкліча ўсмешку і паняверку. А я б не спяшаўся смяяцца. Поўная асіміляцыя слабейшага партнёра - гэта затратны, рызыкоўны і няпэўны ў плане рэзультатаў працэс. А саюзніцкае суіснаванне - гэта дэлегаванне часткі паўнамоцтваў наднацыянальным інстытуцыям. А гэта значыць, што і моцны бок губляе частку суверэнітэту.

Хоць зараз не Ельцын пры ўладзе, але яго разважанні пра праект паглыбленай інтэграцыі (тады яе прыхільнікам быў акурат Лукашэнка) усё ж карысныя. Памятайма, што Ельцын на працягу 10 год здолеў утрымацца пры ўладзе, нягледзячы на тое, што 1) сістэма ўлады была гібрыдная, а не аўтарытарная; 2) былі агромністныя эканамічныя праблемы; 3) стан здароўя быў кепскі. Тое, што пры ўсім гэтым Ельцын здолеў захаваць уладу цягам такога доўгага часу, сведчыць пра яго вялікі палітычны талент.

Такім чынам, разважанні Ельцына пра магчымыя наступствы паглыбленай інтэграцыі для Расеі - гэта разважанні чалавека, які добра разумее прагматыку дзяржкіравання. І няма падставаў лічыць, што пасля прыходу Пуціна ў Крамлі заселі фанатыкі-імперыялісты, якія сняць і трызняць аб пагбыленых інтэграцыях ды анэксіях. Так, і такія там ёсць. Але не яны вызначаюць курс Крамля.

Лепш сумленная аўтакратыя, чым фікцыйная дэмакратыя 18.11.2019

Палітычныя сістэмы бываюць розныя. Бываюць дэмакратыі, бываюць аўтакратыі. Калі выбіраць паміж першым і другім, лепш першае. Але калі па нейкіх прычынах камусь захацелася мець другое... шкада, канешне, але хай так.

Аднак, на міласць боскую, не трэба займацца фікцыямі, таварышы! Ну, хочаце вы фармаваць Палату прадстаўнікоў без наўпростага ўдзелу грамадства. Дык фармуйце. Але без імітацыяў. Хай прадстаўніцтва Адміністрацыі прэзідэнта, Савета бяспекі, ідэалагічнай вертыкалі збіраецца і прызначае 110 чалавек. Так, гэта будзе недэмакратычна. Затое сумленна.

Назіраючы за псеўдавыбарчым працэсам, я спазнаў вусцішнае дэжавю. Адчуванні такія ж самыя, як тады, калі я са сваім калегам праводзілі даследаванне па плагіяце. Агульны назоўнік для першага і другога - сістэмнае марнатраўства. Фінансавых сродкаў - гэта раз. Часавых рэсурсаў - два. Чалавечых рэсурсаў - тры.

Пісьмовыя працы - гэта выдатны навучальны метад. Але калі асноўным спосабам іх прадукцыі ёсць плагіят, то лепш хай іх не будзе ўвогуле. Выбары - гэта выдатны спосаб выяўлення інтарэсаў грамадства. Але калі выбары вось ужо дваццаць пяты год зводзяцца да электаральнага плагіята, то... так, я сапраўды лічу, што тады лепш скасаваць інстытут выбараў увогуле.

Фікцыйныя выбары не вытрымліваюць ніякага тэсту выгадаў і затрат. Апроч памянёных вышэй затрат ёсць самая вялікая затрата: страта пачуцця рэчаіснасці прадстаўнікамі ўладных структур. Гэта было выразна бачна на прыкладзе інтэрв'ю Давыдзькі для Еўрарадыё. Для гэтага чалавека ўжо не існуе праўда і фальш, рэальнае і фікцыйнае. Існуе толькі барацьба плямёнаў.

Прытупленне здольнасці адрозніваць праўду і фальш, як правіла, дорага абыходзіцца. Калі гэта здольнасць прытупляецца ў двух-трох прадстаўнікоў сістэмы, асаблівай пагрозы для сістэмы няма. Але калі ў імітацыю ўцягненыя дзясяткі тысяч прадстаўнікоў сістэмы, а яшчэ сотні тысяч становяцца непасрэднымі сведкамі, то гэта ўжо сістэма-з-ракавай-пухлінай.

Калісь, у 16-ым стагоддзі, сярод каталіцкіх тэолагаў была спрэчка: ці нехрысціянскі валадар можа быць добрым валадаром. Вельмі запомнілася выказванне аднаго тэолага: "Лепш разумны турак (=мусульманін), чым дурны хрысціянін". Нешта падобнае і тут: Лепш сумленная аўтакратыя, чым фікцыйная дэмакратыя.

Беларусы паварочваюцца да Захаду... у загалоўках СМІ 16.11.2019

"Падтрыманне саюзу з Расеяй падае, а з Еўразвязам – расце" - пад такім загалоўкам з'явіўся сёння рэпартаж Белсат пра геапалітычныя прэферэнцыі беларусаў.

Гэта ўжо трэцяя хваля "загалоўкавага аптымізму". Паўгода таму, пасля публікацыі апытання Усходняга суседства ЕС, СМІ заяўлялі, што ледзь не ўсё насельніцтва сімпатызуе ЕС. Паўтара месяца таму таксама агучваўся такі пасыл. Ну і зараз.

Насамрэч жа сітуацыя такая:

1. Сярэдні адсотак падтрымкі для еўраінтэграцыі за 2005 - 2013 гг.: 39%. За перыяд 2014 - 2019 МАКСІМАЛЬНЫ працэнт падтрымкі - 25%.

2. Сярэдні адсотак падтрымкі для інтэграцыі з Расеяй за 2005 - 2013: 43%. За перыяд 2014 - 2019 МІНІМАЛЬНЫ працэнт - 54,5%.

(Вылічэнні сярэдніх адсоткаў зроблены на базе апытанняў НІСЭПД.)

Дадайма тут такія фактары: а) раней бел-рэжым быў больш антызаходні, апошнія гады - нейтральны або прыязны да Захаду; б) не без уплыву Захаду Беларусь значна паднялася ў рэйтынгу Doing Business; в) большасць грамадзянска актыўных НДА - празаходнія. І пры ўсім гэтым дынаміка ў цэлым адмоўная.

Здавалася б, за кошт (а), (б) і (в) грамадства павінна станавіцца больш адкрытым на Захад. Але дзеецца нешта адваротнае.

Аптымістычныя загалоўкі тут мала ў чым могуць памагчы. Патрэбен комплексны і ўсебаковы аналіз сітуацыі.


Разгубленыя мужчыны галасуюць за папулістаў? 26.10.2019



Філосаф Вольга Шпарага ў перадачы Радыё Свабода "Калі на адным баку Лукашэнка і Пазьняк" цвердзіць: «Разгубленыя ў многіх сэнсах мужчыны сёньня галасуюць за правых папулістаў».

Скуль такія дадзеныя? Апублікаванае ў 2018 даследаванне FES сведчыць аб наступным: 1) адсотак жанчын, падтрымліваючых "права-папулісцкія" партыі вагаецца паміж 30% і 55%. 2) тэндэнцыя ў выпадку жанчын узрастаючая: усё больш і больш жанчын падтрымліваюць "правых папулістаў"; 3) жанчыны, якія падтрымліваюць правых папулістаў, як правіла, больш радыкальныя. (Лінк на даследаванне)

Далей спадарыня Шпарага тлумачыць: "...правыя папулісты прапануюць простае рашэньне — вернемся да папярэдняй пабудовы грамадзтва, да ранейшых герархій".

Хто з "правых папулістаў" прапануе нешта такое?

Фінская партыя? - За гендэрную роўнасць.

Шведскія дэмакраты? - За гендэрную роўнасць і абарону сэкс-меншасцяў.

Альтэрнатыва для Нямеччыны? - За гендэрную роўнасць. Што ж, яны не падтрымліваюць аднаполыя сужэнствы, але падтрымліваюць грамадзянскія саюзы між гомасэксуаламі.

Галандская Партыя свабоды? - За гендэрную роўнасць. Што тычыцца правоў сэкс-меншасцяў, то яны пастулююць нават завастрэнне пакарання за гвалтоўныя дзеянні супраць LGBT!

Магчыма, PiS або Vox пастулююць нешта, што нагадвае "вяртанне да ранейшых іерархій". Але нават у гэтых выпадках сцвярджэнне "вяртання" было б вялікай нацягненасцю.


Чаму нас вучыць дыктатар Мугабэ 06.09.2019

Роберт Мугабэ (вечны супакой - калі супакой тут магчымы) - гэта напамін усяму 21 стагоддзю: рыхтуй дыялог задоўга да перамен. Бо эпоха Мугабэ - адна з горкіх ілюстрацый таго, што могуць азначаць сістэмныя перамены без культуры дыялогу.

Быў еўрапейскі каланіялізм - з перспектывы гісторыі разумеем, што кепская, ганебная з'ява. Прыходзіць Мугабэ - гуру змагароў з каланялізмам. Прагрэс? Так - прагрэс адной хвіліны, пасля якой наступае жудасны рэгрэс: пад прэтэкстам барацьбы з каланіялізмам пачынае працаваць злавешчы махавік рэпрэсій і нецярпімасці.

Увесну аналітычны агляд BISS паказаў, што Беларусь - на апошнім месцы ў Еўропе па дэлібератыўнай культуры (публічная аргументацыя). У плане будавання кансэнсусу мы на адным з апошніх месцаў.

Я да гэтага часу з горыччу ўзгадваю словы супрацоўніцы адной з заходніх амбасадаў. У адказ на нашу ідэю, што трэба развіваць культуру дыялогу як спосаб прадухілення канфліктаў, яна прыкмеціла: А ў Беларусі што - льецца кроў? ёсць узброеныя канфлікты?

Сама наяўнасць нізкага ўроўню дыялогу і будавання кансэнсусу - гэта трывожны званочак, асабліва для тых, хто збіраецца жыць у Беларусі не год або два, а дваццаць, трыццаць і болей гадоў. Я далёка не адзіны, хто словазлучэнне "змена ўлады" ўспрымае з прымессю надзеі і занепакаення. І гэта занепакаенне ўзнікае не на пустым месцы. Нізкая культура дыялогу, кейс Мугабэ... ёсць над чым задумацца.

Яшчэ раз: рыхтуй дыялог задоўга да сістэмных перамен.

Нацыяналізм еўрапейцаў і рускі мір беларусаў 03.09.2019

Мой учорашні артыкул Нацыяналізм вяртаецца ў Еўропу. А ў Беларусь - рускі мір і савецкі кансерватызм выклікаў нямала крытычных водгукаў. Пракаментую некаторыя з іх.

Скразным матывам большасці крытычных водгукаў было сугераванне, што, маўляў, беларускае грамадства аддаляецца ад савецкасці, дыстанцуецца ад рускага міру і становіцца больш адкрытым на Захад. Суадносна, маё канстатаванне узмацнення савецкасці/прарускасці/антызаходнясці - недарэчнасць.

Здагадваюся, скуль бярэцца гэтага рэпліка. Яна, хутчэй за ўсё, абумоўленна адной з трох рэчаў (або трох адразу): (1) звычкай знаёміцца з сацыялагічнымі дадзенымі на базе рэпартажаў СМІ або рэзюмэ экспертных цэнтраў; (2) пераносам працэсаў унутры дзяржаўных эліт на ўсё грамадства; (3) атаесамленне рускага міру і прарасейскага сепаратызму.

У гэтым допісе разгорнута спынюся на першай праблеме.

Пасля таго, як напачатку ліпеня Усходняе суседства ЕС апублікавала вынікі апытанняў, СМІ навыперадкі канстатавалі аптымістычную з'яву: "Усяго толькі 10% беларусаў негатыўна ставяцца да Еўрасаюзу" (гэты месыдж фармуляваўся ў розных варыяцыях). Складвалася ўражанне, што беларускае грамадства - ледзь не цвярдыня пра-заходнясці.

У мяне, чалавека еўрапейскага складу, такая навіна павінна выклікаць толькі радасць. І выклікала б, калі б не адна маленькая акалічнасць: загалоўкавы месыдж СМІ не адпавядае рэчаіснасці.

Калі зазіраем унутр самога рапарту, то перад намі вымалёўваецца наступная карціна:
а) у Беларусі - найменшы спасярод усіх краінаў УП адсотак тых, у каго імідж ЕС станоўчы (усяго 36%, падчас як у іншых краінах УП - не менш за 46%);
б) Беларусь - адзіная краіна УП, дзе бальшыня жыхароў лічаць, што Еўрасаюз НЕ спрыяе захаванню традыцыйных каштоўнасцяў грамадства;
в) Беларусь - на перадапошнім (пасля Азербайджана) месцы ў плане даверу да ЕС і на апошнім - у плане даверу да НАТО. А вось калі гаворка пачынае весціяся пра давер да ЕАЭС, то тут беларусы на першым месцы;
г) мала беларусаў (37%) у курсе таго, што ЕС аказвае нам дапамогу. А сярод тых, хто ўсё ж пра гэта ведае, ажно 54% лічаць, што яна неэфектыўная (у іншых краінах УП гэты адсотак не перавышае 46%).

Карацей кажучы, бел-грамадства - самае антызаходняе спасярод усіх краін УП. І гэта тычыцца 2019 года. У мяне няма аніякага інтарэсу беспадстаўна прыпісваць беларусам антызаходнясць. Хутчэй наадварот: на эмацыйным узроўні мне хацелася б, каб беларусы былі больш пра-заходнімі. Я сцвярджаю антызаходнясць/прарускасць не таму, што хачу гэтага, а таму, што гэта вынікае з дадзеных.

Можна, канешне, будаваць свае веды на загалоўках СМІ або падпарадкоўвацца таму, што "прынята казаць". Але гэта кепскі падыход.

p.s. Калі будзе час, то ахвотна пракаментую і іншыя крытычныя водгукі.

Вычварэнцы, гамафобы і культура плюралізму 26.07.2019

Пасляслоўе да размовы на Радыё Свабода "Каму і чаму не падабаюцца геі".

Год таму з'явілася цікавая кніга брытанскага журналіста Бэна Коблі "Племя: лева-лібералы і сістэма разнастайнасці". Адна з тэз гэтай кнігі, што барацьба за правы LGBT на Захадзе - гэта элемент будавання групавой тоеснасці, з механізмамі дыскрымінацыі і маргіналізацыі тых, хто "па-за групай".

Беларусь. Тут вельмі высокі паказнік непрыняцця LGBT, не толькі ў публічнай прасторы, але і проста ў якасці, напрыклад, суседзяў Прычым цягам бягучай дэкады гэты паказнік нават крыху ўзрос у стасунку да папярэдняй дэкады-паўтара. Падчас як цягам 1994 - 2009 гадоў у сярэднім 63% беларусаў не жадалі жыць па суседству з гомасэксуаламі, то цягам гэтай дэкады гэты адсотак складае каля 72%.

У адказ на пытанне Юрыя Дракахруста, чаму так ёсць, я выразіў дапушчэнне, што гэта элемент сцвярджэння сваёй культурнай тоеснасці. Спроба даць адказ на пытанне "Хто мы". Інакш кажучы, маем дачыненне з тым самым феноменам, пра які кажа Бэн Коблі ў дачыненні да заходніх грамадстваў, з тым адрозненнем, што ў выпадку Беларусі элементам тоеснасці з'яўляецца варожасць да LGBT, а на Захадзе - варожасць да тзв. "гамафобаў".

Катэгорыі "садаміт-вычварэнец" і "гамафоб-ненавіснік" - гэты сіямскія блізнюкі, якія функцыянуюць як сродкі стварэння знешняга ворага. "Паляванне на садамітаў" (у нас) і "паляванне на гамафобаў" (на Захадзе) - гэта два бакі аднаго і таго ж медаля. Дзве групы, два плямёны, устанавілі для сябе набор гатовых адказаў на ўсе пытанні пра ЛГБТ і патрабуюць ад іншых бездакорнай вернасці свайму крэда. Няма тут месца на крытычную дыскусію. Адно племя кажа: або цалкам згаджаешся з намі, або ты - гамафоб. Другое племя: або цалкам згаджаешся з намі, або ты - вычварэнец.

Культура плюралізму ў кепскім стане. Гэта тычыцца і Беларусі, і заходніх краінаў.

Севярынец, Кастусёў і "гонар LGBTQ" 29.06.2019

Я занадта не ўлазіў у палеміку вакол Павел Севярынец vs Рыгор Кастусёў, дый зараз не жадаю ўлазіць. Але не магу не падзяліцца інфармацыяй пра цікавыя супадзенні ў свеце LGBTQIA+.

1. Сёлетні Baltic Pride амаль супаў з круглай гадавінай першай дэманстрацыі геяў у Stonewall (якая дала пачатак "прайдам"). Гэта было ў чэрвені 1969. З нагоды круглай гадавіны (50 год) у Нью Ёрку, у месцы, дзе ўсё пачыналася, Stonewall National Monument (SNM) усталяваў "Сцяну Гонару LGBTQ". На Сцяну Гонару унесены таксама Хары Хэй як адзін з "Піянераў, Першапраходцаў і Герояў" (вялікія літары ў арыгінале).

Хто такі Хэй? Ну, ясна, што абаронца правоў LGBT. Але далёка не толькі. Хэй - гэта адзін з найбольш зацятых і настойлівых абаронцаў правоў педафілаў. Цягам усіх 80-ых гадоў ён настойваў на тым (і паспяхова), каб NAMBLA (асноўная пра-педафільская арганізацыя ў ЗША) удзельнічала ва ўсіх LGBT-прайдах. І нават у 90-ыя гады, калі большасць LGBT-арганізацый здыстанцаваліся ад педафільскіх рухаў, Хэй працягваў змагацца за "права на міжпакаленны інтым" і месца ў LGBT+.

І так, першае супадзенне: у адзін і той жа месяц - Baltic Pride і ўнясенне на "Сцяну Гонару LGBTQ" змагара за правы педафілаў. У якасці "Піянера, Першапраходца і Героя".

2. Але ёсць яшчэ адно цікавае супадзенне. 6 чэрвеня (у першы дзень Baltic Pride) у Касэлі, Нямеччына, пачаўся судовы працэс над універсітэцкім прафесарам, спецыялістам па эвалюцыйнай біялогіі, Ульрыхам Кучэрам. У адным са сваіх інтэрв'ю ён сцвердзіў (слушна ці няслушна - гэта асобная тэма), што гомасэксуалізм стварае большыя перадпасылкі для педафіліі, чым гетэра-. З-за гэтага ён быў прыцягнуты да судовай адказнасці (справа, як здаецца, яшчэ не завершана).

Асацыяванне гомасэксуалізму і педафіліі можна было б успрыняць як заведама ачарняльны ("гамафобскі") выбрык (і такім чынам апраўдаць абмяжоўванне акадэмічнай свабоды). Але, як на іронію лёсу, прыблізна два тыдні пасля працэсу, як ужо было сказана, адна з найбольш аўтарытэтных LGBT+ арганізацый (якой з'яўляецца SNM) абвесціла абаронцу правоў LGBT+педафілаў "Піянерам, Першапраходцам і Героем". А калі так, то грунтоўная дыскусія на тэму "гомасэксуалізм і педафілія" - гэта не толькі акадэмічнае права, але і акадэмічны абавязак.

Такая дыскусія зусім неабавязкова мусіць прывесці да негатыўных наступстваў для LGBT+. Магчыма, дзякуючы ёйі удалося б знайсці апраўдальнае вытлумачэнне для такіх фактаў, як ушанаванне Хары Хэя (хаця цяжка ўявіць такое апраўданне - калектыўная амнэзія арганізатараў? правакацыя вонкавых сіл?). Магчыма, такая дыскусія стварыла б магчымасць самаачышчэння. У абодвух выпадках дыскусія пайшла б на карысць LGBT+.

Baltic Pride у геаграфічным плане праходзіў далёка ад Нью Ёрка і Касэля. Але ў ідэалагічна-палітычным плане аніякай дыстацыі няма. Арганізатары Baltic Pride цытуюць тых самых аўтараў, выкарыстоўваюць тыя самыя аргументацыйныя стратэгіі, прымяняюць тыя самыя палітычныя тэхналогіі і, хутчэй за ўсё, маюць тых самых спонсараў, што і SNW або касэльскія LGBT-арганізацыі. І кожны/-ая, хто бярэ ўдзел у такіх акцыях або іх падтрымлівае, павінен / павінна ясна сфармуляваць сваю пазіцыю наконт дзвюх рэчаў:

1) абвешчання абаронцы педафіліі "героем і першапраходцам";
2) акадэмічнай свабоды.

Вось гэта - для мяне, дый не толькі для мяне - было б вызначальным, ці можна такой асобе паціскаць руку, ці не.

Сцяна Гонару з імем Хары Хэя

Хары Хэй з надпісам у падтрымку NAMBLA - галоўнай арганізацыі ЗША лабіруючай "правы педафілаў"

Хто корміць "правых папулістаў"? 27.05.2019

Паўсюль шумна наконт поспеху "правых папулістаў" падчас выбараў у Еўрапарламент. Пакідаючы ўбаку ацэнку гэтай плыні, цікава ў дадзены момант зацеміць такія рэчы:

1) у Літве, вядомай павышанай уразлівасцю на нацыянальную ідэнтычнасць, да таго ж з моцнай прысутнасцю ў публічнай прасторы Каталіцкага касцёла, выразна перамагла ліберальная пра-еўрапейская плынь;

2) на Мальце, маленькай краіне, якая з-за свайго становішча вельмі ўразлівая на эміграцыйныя праблемы, і ў якой каталіцызм з'яўляецца афіцыйнай рэлігіяй, пра-еўрапейскія ліберальныя сілы таксама перамаглі і ўзмоцнілі свае пазіцыі.

Пры гэтым "правыя папулісты" займелі выразны поспех у моцна секулярызаваных, з моцнымі ўплывамі "акадэмічнай лявіцы" грамадствах: Францыі, Нямеччыне, Бельгіі.

Гэтыя назіранні не дазваляюць казаць пра нейкія заканамернасці: казусы Вугоршчыны, Польшчы і Італіі паказваюць, што "правы папулізм" можа супрагацца з каталіцызмам і курсам на ўмацоўванне нац-ідэнтычнасці. Але іх дастаткова, каб разбіць вельмі моцны стэрэатып (і мінулым годзе нават замацавы ў рапарце Мюнхенскай канферэнцыі), што "рэлігія, культура, гісторыя" нібыта несумяшчальныя з ліберальным этасам і непазбежна падкормліваюць "правы папулізм" і еўраскептыцызм.

Гамафобія як з'ява і як этыкетка 18.05.2019

"Гамафобія" ў этымалагічным плане значыць "страх перад асобамі гомасэксуальнай арыентацыі", але звычайна падразумяваецца пад гэтым (таксама): "нянавісць да асоб гомасэксуальнай арыентацыі". Гэтая двухзначнасць не спрыяе выпрацоўцы аптымальных стратэгій не-дыскрымінацыі (гэта тычыцца таксама заходніх краін), але пакінем гэту праблему пакуль што ўбаку. Незалежна ад таго, ці трактуем тэрмін як "страх" ці як "нянавісць", давайце паглядзім, ці можам сцвердзіць хаця б адно з гэтага ў аўтараў наступных выказванняў:

«О, Божа! А можа, лепей і не глядзець» - вербальная рэакцыя на сцэну двух цалуючыхся мужчын.

«Так, добра, ідзем» - пасля таго, як сцэна знікае.

«Ды ладна! Спадзяюся, што цяпер аператары адшукаюць сапраўды класныя парачкі тут, у Тэль-Авіў Экспа» - рэакцыя на чарговую сцэну двух цалуючыхся мужчын.

Няма сумневу, што гэтыя выказванні сведчаць аб крытычным стаўленні іх аўтараў да паказвання на TV дзеянняў гомасэксуальнага характару. Магчыма, іх крытыцызм няслушны. Але, спадарства, уключыце логіку і падумайце самастойна: ці прыведзеныя вышэй выказванні можна ўспрымаць як індыктары страху? індыкатары нянавісці? Вы ніколі ў жыцці не чулі/бачылі выказванняў, які сапраўды нагружаны нянавісцю або страхам?

Крытыцызм і нянавісць - гэта розныя рэчы. Крытыцызм і страх - таксама розныя рэчы. Некаторым здаецца, што калі пачнуць направа і налева раскідвацца этыкеткай "гамафобы!", "гамафобы!", то тым самым спрычыняцца да не-дыскрымінацыі. Няпраўда. Яны спрычыняцца да таго, што слова "гамафоб" перастане што-кольвечы значыць. Далейшым наступствам будзе кампраметацыя ўсёй кампаніі па недыскрымінацыі.

Мяккая беларусізацыя? Дык чаму чыноўнікі не апладзіруюць Анісім? 14.05.2019

Чарговая "фальсіфікацыя" тэзы пра мяккую беларусізацыю - чыноўнікі без энтузіязму ўспрынялі рэфарматарскія прапановы спадарыні Анісім.

Уявім сабе, што ў горадзе Г улады цягам 15 гадоў вырубвалі дрэвы. Гэта азначае, што адбывалася вырубванне. Ідэя вырубвання прыпадносілася як прагрэсіўная і добрая. У пэўны момант прыхільнікі азелянення (якія заўсёды былі ва ўладных структурах, хоць і ў меншасці) пачынаюць здабываць уплыў, але мусяць нейк дамаўляцца з "вырубальнікамі". Маем сітуацыю, калі:

1) вырубванне працягваецца, але ўжо павальнейшымі тэмпамі, з тэндэнцыяй да заняпаду;
2) паралельна адбываецца азеляненне, хоць і не комплекснае, з тэндэнцыяй да росту;
3) вырубванне больш не прыпадносіцца як нешта прагрэсіўнае і станоўчае, тыя, хто практыкуюць вырубванне мусяць рабіць мудрагелістыя рытарычныя манёўры, каб паказаць, што іхняе вырубванне - гэта насамрэч не вырубванне, а нешта іншае.

Ці ў гэтай сітуацыі можна сказаць, што адбываецца "азеляненне"? Можна з прыметнікамі: "Павольнае азеляненне"? "Мяккае азеляненне"? Так, можна, таму што трэнд абазначыўся. Наўнасць контр-трэнду - рэч зразумелая для кожнага, хто хаця б трохі ведае, што такое эфект каляіны. Паводзінныя ўстаноўкі не мяняюцца з хвіліны на хвіліну. Сістэма стымулаў не мяняецца з хвіліны на хвіліну. Яна мяняецца - у залежнасць ад абставіны - месяцамі, гадамі, а часам дзесяцігоддзямі.

Яшчэ адна ілюстрацыя. Уявіце сабе, што вы плывяце ў лодцы па цячэнню ў пункт А. У пэўны момант вы прыходзіце да высновы, што плывяце ў няправільным напрамку і рашаеце развярнуць лодку на 180 гр. і плысці ў пункт Б. Нават калі ў вас вельмі развіты мускулы і веславальніцкі талент, то ўсё-роўна будзе мець месца нейкі час t, калі вы намагаецеся плысці ў пункт Б, але па факту надалей плывяце ў пункт А.

Калі ў крамах рахоўніцы (счёты) пачалі мяняцца на касавыя апараты з калькулятарам, не было так, што ўсе прадаўцы за адну хвіліну з энтузіязмам пераключыліся. Калі адбывалася кампутарызацыя банкаў, не ўсе працаўнікі банкаў за адну хвіліну заапладзіравалі. Але наяўнасць эфекту каляіны не сведчыць пра адсутнасць рэфарматарскага трэнду.

Сэкс і наркотыкі - ці трэба за іх караць? 07.04.2019

Калі 15-гадовы юнак заняўся сэксам з 20-гадовай спадарыняй, жорстка пакаралі спадарыню. Бо, маўляў, малалетні юнак няздольны адэкватна ацаніць сітуацыю, а паўналетняя гэтым пакарысталася.

Калі ж 14-гадовага юнака або юначку дарослыя людзі шляхам відавочных маніпуляцый ангажуюць у продаж мікраскапічнай колькасці наркотыку, то такі юнак раптам аказваецца цалкам здольным адэкватна ацаніць сітуацыю. І Феміда шчодра раздае такім непаўналетнім пакаранні - 8, 10 гадоў турмы.

Ці за названыя казусы зусім не трэба караць? Трэба, але без прыцягвання якіх-кольвечы крымінальных артыкулаў. У выпадку сэксуальнай афёры цалкам адэкватным пакараннем было б напісаць у мясцовай газеце з каментаром кампетэнтнага псіхолага. Сорам і стымул да аўтарэфлексіі - цалкам дастаткова ў якасці пакарання.

Што да бальшыні "юных наркадылераў", то аптымальнае пакаранне павінна быць такім: 1) арганізаваць для іх грунтоўны курс па шкоднасці наркотыкаў; 2) арганізаваць грунтоўны курс па бізнес-магчымасцях у легальным полі. Бо бальшыня гэтых "дылераў" - гэта патэнцыйныя бізнэсоўцы. Моцнае жаданне зарабіць - само па сабе добрая, нават вельмі добрая рыса. Гэта людзі, якія не баяцца рызыкаваць, не баяцца рабіць памылкі, а гэта таксама ключавыя задаткі для бізнэсоўца. Так, яны мусяць зразумець, што ёсць тыкія тыпы памылак, якія рабіць не варта. Пападанне на наркотыках - гэта добрая нагода, каб гэтым маладзёнам уцямна растлумачыць, што ёсць межы, якія ў будучым ім нельга пераступаць. Тога страху і няўпэўненасці, якога яны наядуцца цягам двух-трох месяцаў разбіральніцтва - гэта ўжо дастатковая кара для 14-17-цігадовых. Рэшта кары - так як кажу - мае быць нешта кшталту падвойнага курсу.


Религия, сексизм, гомофобия... что стыдно, а что не стыдно? 30.03.2019

KYKY.ORG опубликовало "Топ-50 вещей, которые стыдно делать, носить и транслировать в 2019 году". Здесь предлагаю избранное и после прогона через критическое мышление:

1. "Выгул собак без пакетиков". Да, мы "в ответе за тех, кого приручили"... и за тех, кого не приручили - сограждан из гомо сапиенс, которые имеют право войти в парк и не очутиться там, где очутилась бедная шкловская корова.

2. "Отрицание чтения книг: Ученые, которые исследуют мозг, как один говорят, что люди..." На счет книг - правильно. А вот эксплуатация авторитета науки для подтверждения любого банального высказывания - это дурная привычка. Что касается выражения "как один говорят" - вообще оскорбление для научного сообщества (подумайте сами, почему).

3. "Ор на детей" - правильно и своевременно.

4. "Шутки над блондинками" - правильно. От себя добавим: Нечем притупить свой интеллект, так ударься головой об стенку, а не тиражируй такого рода шутки.

5. "Гомофобия" - правильно и неправильно. Если решили говорить об "убеждении о «неправильности бытия геем»", тогда обратите внимание, что "-фобия" - это страх, а не убеждение. Ага, "все употребляют такой термин"? Ок, будьте как все.

6. "...И беларуского"* - расслабьтесь: секунду ранее вы писали "английского", а не "инглишского", поэтому нет смысла и здесь коверкать русский язык. "Беларуский" - это было модно в начале нулевых, но мода прошла - возвращайтесь к форме "белорусский". Или переходите на мову.

7. "За легализацию абортов женщины боролись..." ...а также мужчины, которым выгодно сказать "ну так делай аборт", умыть руки и все последствия оставить женщине. Про статус человеческого эмбриона молчим, так как в 2019 все еще в тренде средневековое убеждение, что человеческой эмбрион - это растеньице. Но не за горами времена, когда стыдно будет не знать, что ЧЭ - это представитель homo sapiens.

8. "Сексизм (...) Любая установка на то, что кто-то что-то должен, исходя из своего природного гендера..." Все верно, но сексизм - установка не на то, "что кто-то что-то должен", а на на то, кто кем есть.

9. "Фанатичная религиозность. В эпоху ИИ сложно найти более несвоевременную идею, чем божественное происхождение человека и природы." Плагиат. Начиная с 18 века точно такая же фраза появлялась в сотнях манифестах атеистов. Вставка переменной "ИИ" ничего не меняет. Стыдно тиражировать в 21 веке затасканные фразы двухсотлетней давности. Это тот же самый уровень, что и анекдоты о блондинках.

--
* "и беларуского" - во избежание недоразумений: "стыдно в 2019 не знать беларуского" - таков посыл KYKY. К самому посылу возражений нет.

Не верце шарлатанам 22.03.2019

Я ніколі не быў фанатам Джорджа Сораса і ніколі ім не буду. Але гэта разумны дзядзя, а да таго ж гэта на сённяшні дзень адзін з нямногіх (sic!), для каго "адкрытае грамадства" - гэта нешта большае, чым прыгожы слоган.

Падчас прамовы на сёлетняй Давосаўскай канферэнцыі Сорас гаварыў пра Штучную Інтэлігенцыю як патэнцыйную пагрозу для адкрытага грамадства. Канкрэтна, ён казаў пра тое, што можа азначаць ШІ ў руках такога ўраду, як кітайскі. Я ўжо чакаў, калі яго абвесцяць "рэтраградам" і будуць павучаць заўвагамі, што маўляў, развіццё ШІ - гэта заканамерны этап цывілізацыі, што гэта будучыня, мультыплікацыя магчымасцяў і пад. Але... ці дзякуючы аўтарытэту Сораса, ці трапнасці яго заўваг, нідзе ў вядучых СМІ не было такіх намёкаў. Што ж, гэта нават цешыць.

Сорас казаў пра пагрозу, якую ШІ можа несці як тэхналагічная з'ява. Але - пачынаю цяпер гаварыць ад сябе - гэта, бадай, толькі 25% або нават 15% праблемы. 75-85% пагрозы - гэта ірацыянальная вера ў штучную інтэлігенцыю. Вера ў надыход Эры ШІ.

Паколькі "штучная інтэлігенцыя" - гэта мянушка- антрапамарфізм нададзены найбольш прасунутым інфармацыйным тэхналогіям, якія "імітуюць" чалавечыя кагнітыўныя здольнасці, то буду далей гаварыць больш нейтральна - менавіта пра ІТ.

Пару год таму адзін з айчынных бліскучых айцішнікаў па імені Мікола Маркоўнік, у палеміцы з Сярнеем Чалым харызматычна даводзіў, што мы стаім перад эпохай "нетакратыі" - эпохай, якая сілай гістарычнага наканавання неўзабаве прыйдзе на месца капіталізму, калі ўся ўлада будзе належаць "лічбаваму класу". Спадар Маркоўнік начытаўся візіянераў а-ля Аляксандр Барт, якія маюць столькі супольнага з рацыянальным мысленнем, што расейскія філосафы а-ля Дугін. Тое, што адзін распавядае пра "Усемагутны Інтэрнэт", а другі - пра "Вялікую Расею" - хай вас не ўводзіць у зман. Агульны назоўнік: наканавальніцкае мысленне, маўляў, у гэтым свеце ўсё прадвызначана. А калі ўсё прадвызначана, то вы, ты, я, мы - бязвольныя пешкі... Кожная форма таталітарызму пачыналася ад такой тэзы.

І вось, нядаўна з'явілася новая "зорка" на гарызонце - і пранеслася паўз беларускі небасхіл - Ювал Ноах Харары. Чарговы прамоўтар наканавальніцкага мыслення. Свабодная воля - гэта, маўляў, фікцыя, спароджаная хрысціянскімі багасловамі, а праўда палягае ў тым, што чалавек у сваіх дзеяннях прадвызначаны генетыкай, а чалавецтва ў сваёй гісторыі - "гістарычнымі законамі". Мы непазбежна рухаемся ў напрамку "датаізму" (ператварэнне чалавека ў элемент "дадзеных"). Калі хтось хоць павярхоўна знаёмы з гісторыяй філасофіі, то ведае, што фактычна нічога арыгінальнага ў тэзісах Харары няма, за выключэннем хіба што слова "датаізм" (нават не парупіўся прыдумаць больш арыгінальную назву для "наканаванай эпохі").

Наколькі ўплыў "наканавальніцкага мыслення" шырокі і моцны, я пераканаўся, калі адзін з эканамістаў, чалавек у цэлым рацыянальнага складу, у размове са мной пачаў разважаць у вельмі падобным стылі, што і Маркоўнік. Маўляў, "усё ідзе ў накірунку" вось такім і такім. Гэта прымусіла мяне ўсвядоміць, наколькі ўплывовымі і спакуслівымі могуць быць наканавальніцкія дактрыны.

Дык пры чым тут ІТ? Яны - па вялікім рахунку - ні пры чым. Гэтаксама як зоркі на небе ні пры чым. Пытанне ў тым, што чалавек з імі робіць. Існуе архаічная тэндэнцыя ў чалавеку "дэлегаваць" свае мысленчыя здольнасці нейкім над-асабовым сілам. Адсюль папулярнасць астралогіі. Вера ў надыход "эпохі штучнай інтэлігенцыі" або "нетакратыі" або "датаізму" - гэта разнавіднасць вось такога дэлегоўвання. Маўляў, зоркі, кафейная гушча або штучная інтэлігенцыя (ІТ) прадвызначаюць чалавечы лёс.

Але ІТ валодае ўсё ж большым патэнцыялам у плане ўвядзення людзей ў стан наканавальніцкай ілюзіі, чым зоркі або кафейная гушча. Чалавек, які 10, 15, 20 гадзін у суткі камунікуе з кампутарамі, іх абслугоўвае, ім давярае, уваходзіць у стан навязлівай ілюзіі, што таксама сацыяльны свет - гэта прадукт кампутарнай праграмы і што, магчыма, уся чалавечая гісторыя ад пачатку і да канца "запраграмавана". Гэта шкодная і вельмі непажаданая ілюзія.

Спадарства, не было такой эпохі, калі па свеце не гойсалі харызматычныя футуролагі-наканавальнікі. Хіліясты ў сярэднявеччы, Гегель або Маркс у 19-ым стагоддзі, Зодэрквіст, Бард ці Харары ў 21-ым - усе яны прадстаўнікі аднаго і таго ж мысленчага тыпу: наканавальніцтва. Усе даўнейшыя футуролагі мелі масу прыхільнікаў і палымяных вызнаўцаў. Сучасныя - таксама. Ну, чалавеку заўсёды хочацца ведаць будучыню. Я не хачу сказаць, што будучыня абсалютна непазнавальная. Што ж, у нейкай ступені будучыню мы можам пазнаць, але толькі з адноснай імавернасцю (як правіла, невысокай) і толькі на найбліжэйшыя 5-10, у рэдкіх выпадках - 15-20-25 год. Але па вялікім рахунку, будучыня людзей не падпарадкоўвацца ні гістарычным, ні эвалюцыйным, ні яшчэ якім законам. Яна - адкрытая і ў значнай ступені невядомая.

Важна падкрэсліць: я крытыкую Харары і яму падобных не таму, што яны "няправільна" прадказваць будучыню, а таму, што яны няведанне выдаюць за веду. Гэта шарлатаны. Калі вам сапраўды дарагія такія каштоўнасці, як свабода, розум і гуманізм, то ігнаруйце гэтых шарлатанаў.

Страницы: 1 2 3 След.
Читать другие новости

Петр Рудковский