АКТУАЛЬНЫЕ ТЕМЫ: Референдум Белгазпромбанк Выборы-2020 Беларусь-Россия Павел Шеремет Экономический кризис Эпидемия

Выбары ў Польшчы, турма ў Беларусі 27.06.2020

Ураджэнец Беластока Шыман Галоўня - фаварыт другога тура выбарчай гонкі на прэзідэнта Польшчы. Што праўда, пакуль няясна, ці ўдасца яму выйсці ў другі тур.

Я быў разам з Шыманам у навіцыяце Дамініканскага ордэна ў 2000 годзе. Памятаю, даводзіў яму, што ў яго беларускае прозвішча (дарэчы, непадалёк ад маіх Канвелішак ёсць вёска "Галоўня"). Не магу прыгадаць, як ён каментаваў маю тэорыю, але, здаецца, я яго не пераканаў.

Каталіцкі ліберал. Зрэшты, Дамініканскі ордэн, з 700-гадовай традыцыяй унутранай дэмакратыі - добрае месца для такіх. І бачна было, што Шыман шчыра жадаў стаць дамініканцам: два разы паступаў у навіцыят, змагаўся з унутранымі выклікамі, але ў канчатковым плане прыйшоў да высновы, што гэта не яго дарога.

Але яго прабыванне ў ордэне пакінула адпячатак: многія яго цяперашнія праграмныя пастулаты наконт стасункаў дзяржава - Касцёл (тэма дужа вострая ў Польшчы) перагукацца з ідэямі, якія ўсплывалі падчас сумесных дыскусій тады ў навіцыяце.

Востра, часам нават з'едліва крытыкаваў нацыянал-кансерватыўную пазіцыю асяроддзя "Радыё Марыя". Клімат, які тады быў у ордэне, спрыяў такому крытыцызму: большасць дамініканцаў, уключна з настаяцелямі, ставіліся да "Радыё Марыя" крытычна. Гэты крытыцызм таксама захаваўся ў Шымана і пашырыўся на асяроддзе PiS. Магу запэўніць, што ён не проста апанент Качынскага, а ідэйны апанент.

Паралелі з Бабарыкам могуць падацца недарэчнымі. Але далёкае - падкрэслю: далёкае - рэха тут ёсць. Па-першае, аналагічна як Бабарыка, Галоўня ўварваўся ў палітыку нечакана і парушыў прывычны расклад сілаў. Раней было так: ёсць традыцыйная апазіцыя, ёсць паноўная улада. У Польшчы яны мяняліся месцамі, у Беларусі - не. Але была вось такая ўстойлівая мадэль. Бабарыка разбіў яе ў Беларусі, Галоўня - у Польшчы.

Па-другое, як Бабарыка, так і Галоўня - гэта зацятыя прыхільнікі празрыстых правіл. Погляды поглядамі, каштоўнасці каштоўнасцямі, а працэс прыняцця рашэнняў павінен адбывацца ў строгай адпаведнасці з правіламі. Калі правілы недасканалыя, тады мяняем іх, але робім гэта - зноў жа - згодна з устаноўленымі працэдурамі. Парушэнне правіл у імя "вышэйшага дабра" - гэта не іх філасофія.

Па-трэцяе, Галоўня - выхадзец з Усходняй Польшчы, традыцыйнага бастыёну PiS. Бабарыка - былы шэф расейскага банку, гэта значыць, паходзіць з таго абшару, які быў ідэалагічна манапалізаваны Лукашэнкам. Тое, што Галоўня і Бабарыка так хутка здабылі палітычную папулярнасць, нанесла моцны псіхалагічны ўдар па паноўнай эліце.

Але.

Каб перамагчы, Галоўню трэба - ні многа ні мала - перайсці ў другі тур.

Бабарыку, каб перамагчы, трэба спачатку... выйсці з турмы. Ні многа ні мала.

Вось гэта важнае непадабенства дзвюх сітуацый.


Качанава: "Прэзідэнт - гэта недатыкальна!" 24.06.2020

Наталля Качанава: "У нашай краіны сімвалы — гімн, сцяг, герб, прэзідэнт. Гэта недатыкальна!" Ну так, мала каму хочацца датыкацца да прэзідэнта, у тым ліку і спадарыні Качанавай...

...А калі сур'язней. Словы Качанавай выяўляюць адну з заканамернасцяў нацыянальнай ідэнтычнасці: чым больш слабыя культурна-гістарычныя маркеры, тым большая патрэба ў персаналізаваным маркеры.

Эфектыўная нацыянальная ідэнтыфікацыя павінна спаўняць дзве ўмовы: 1) адметнасць; 2) унутраная звязнасць.

Разгледзім пяць магчымых маркераў ідэнтычнасці: (А) Сцяг і герб; (Б) Гімн; (В) Мова; (Г) Рэлігія; (Д) Прэзідэнт. Каторыя з іх найлепш выконваюць названыя дзве ўмовы?

А. Адаптаваныя БССРаўскія сцяг і герб кепска выконваюць умову (1). Апроч таго, кепска спалучаюцца з многімі элементамі нацыянальнага гістарычнага наратыву (спараджаюць унутраную нязвазнасць).

Б. Гімн РБ, калі ўзяць у дужкі аўтарытарны кантэкст яго паўстання і ўстанаўлення, больш-менш добра выконвае абедзве ўмовы. Але гэта цырыманіяльны маркер, таму яго ідэнтыфікацыйная роля мінімальная. У спалучэнні з іншымі - больш эфектыўнымі - маркерамі ён быў бы ОК. А сам па сабе - слабы.

В. De iure двухмоўе, de facto аднамоўе (рускамоўе) - вельмі кепска выконвае як умову (1), так і (2).

Г. Ніводнае з пашыраных веравызнанняў (праваслаўе, каталіцызм, рэфармаваныя веравызванні, іслам, іудаізм...) не спаўняе ўмовы (1). Этнарэлігія - тэарэтычна - магла б спаўняць, але яна маргінальная і аморфная.

Д. Прэзідэнт. У якасці ідэнтыфікацыйнага маркера добра выконвае ўмову (1). Што да другой умовы - справа менш відавочная. Але калі гісторыю Беларусі пасля 1994 прэзентаваць як "вяршыню дзяржаўнасці/нацыянальнага росквіту", умову (2) таксама няблага спаўняе: гісторыя Беларусі, маўляў, гэта дыялектычны рух супярэчнасцяў, які набывае найбольш развітую і дасканалую форму пасля 1994 г. (Паколькі гегельянскае мысленне даволі пашырана сярод элітаў, такая трактоўка не павінна спараджаць цяжкасцяў.)

Калі я кажу, што нейкі маркер "эфектыўны", гэта яшчэ не значыць, што ён этычна прымальны або стратэгічна апраўданы. Тут хачу звярнуць увагу на тое, што ва ўмовах атрофіі культурна-гістарычных маркераў, узмацненне ролі Прэзідэнта як дзяржаўна-нацыянальнага маркера - рэч заканамерная.

Так працуе прагматыка ідэнтычнасці.

Выснова: хочам пазбегнуць персонацэнтрычнай нацыянальнай ідэнтычнасці ў будучым - давайце рабіць стаўку на моўна-культурна-гістарычныя маркеры ідэнтычнасці.

Пакуль не позна... 18.06.2020

Як павеламіла Вольга Севярынец, Павел Севярынец "парэзаў сабе тыльны бок рукі ў знак пратэсту, каб прыцягнуць увагу да беззаконня". Гэта не была спроба самагубства, але тое, што Павел вырашыў пайсці на такі крок, сведчыць пра разгул катаванняў...

Пакуль не позна - я лічу, што яшчэ не - патрэбна "Жэнеўская канвенцыя". Сілавікі не пераступаюць цяпер пэўных межаў. Узамен - улічванне аргументу "выконваў загады зверху" пасля змены рэжыму.

Няма сэнсу разлічваць на тое, што яны будуць гуляць "па ўсіх - прававых і этычных - правілах". Не будуць, на жаль. Дакладней - будуць не ўсе. Тыя, хто жадалі б гуляць па правілах, будуць няўхвальна маўчаць. Гэтага дастаткова, каб зруйнаваць жыццё не аднаго дысідэнта.

Этыка тут не спрацуе (яшчэ раз - на жаль). Заявы ЕС, Штатаў, ААН (калі ўвогуле яны з'явяцца) могуць прымусіць МЗС далікатна ўмяшацца ва ўнутраную палітыку. Вынікам можа стаць спроба ястрабаў знайсці больш вытанчаныя, менш кідкія формы рэпрэсій. Але сітуацыю гэта ўжо не зменіць. Махавік рэпрэсій ужо запушчаны і ён працягнецца як мінімум да глыбокай восені.

А вось фактар няпэўнасці наконт заўтрашняга дня - так, ён можа быць дзейсны. Усе ўсведамляюць, што рэйтынг дзеючага прэзідэнта невысокі. Эканамічны стан пагаршаецца і будзе пагаршацца. Нацыянальныя апытанні паказваюць рэзкі рост песімістычных настрояў (БАМ, EU Neighbours East). Унутры сістэмы велізарная стомленасць менеджментам у стылі "Из этого помещения сделать дворец!" Крэмль не імкнецца звяргаюць дзеючага, але ў выпадку яго "элегантнага падзення" не будзе напружвацца, каб яго ратаваць. Апроч таго, Лукашэнка старэе.

Этыка ці прававыя нормы для многіх (хоць не ўсіх) сілавікоў - пусты гук. Але пытанне асабістай бяспекі і сацыяльнага статусу пасля змены (або транзіту) улады - гэта ўжо не пусты гук. Меркаванне іхніх дзяцей - таксама не пусты гук. Сілавікі могуць не падаваць выгляду, але насамрэч гэтыя рэчы іх хвалююць, нават вельмі хвалююць. І варта гэта выкарыстаць - каб мінімалізаваць колькасць цяперашніх ахвяраў.

Дзеля таго, каб умоўная "канвенцыя" спрацавала, патрэбны дзве рэчы:

1) Чырвоную лінію працягнуць недалёка: катаванне, шантажаванне членамі сям'і, выкраданне, забойствы... - вось мяжа. Тут павінна быць поўная яснасць - гэту мяжу пераступаць нельга. І, зрэшты, не так цяжка знайсці спосабы, каб не пераступаць яе, нават калі на вас ціснуць або абяцаюць прэміі.

А што з нелегальнымі затрыманнямі, вобшукамі, нерэагаваннем на відавочныя фальсіфікацыі падчас выбараў - усё гэта месіцца ДА "чырвонай лініі"? Так, прапаную іх памясціць ДА лініі і пакінуць гэта на ўласным сумленні. Адмова ад неабгрунтаваных затрыманняў, вобшукаў, процідзеянне фальсіфікацыям... - для нас гэта этычныя нормы. Для іх - гэта прыпыненне кар'еры, фінансавыя страты (прэміі), цкаванне, службовая дэградацыя. Інакш кажучы, высокія кошты, прычым раптоўныя кошты.

Маючы выбар: ці пазбегнуць высокіх коштаў цяпер, ці пазбегнуць высокіх коштаў у нейкай неакрэсленай будучыні, пераважная большасць абярэ першую опцыю. Канвецыя не будзе працаваць, калі чырвоная лінія будзе праведзена занадта далёка (з перспектывы сілавікоў).

2) Запэўненне ўлічваць аргумент "выконваў загады зверху" павінна быць салідным і паслядоўным. Пасля змены рэжыму яго трэба будзе выканаць; і сілавікі павінны зараз адчуваць, што яно - не пусты гук.

А як гэта фармалізаваць? Хто будзе пільнаваць яго выкананне? А не трэба нічога фармалізаваць. Калі чалавек няўпэўнены ў заўтрашнім дні, для яго дастаткова непустой надзеі. Дастаткова суб'ектыўнага адчування, што невысокім коштам, які трэба заплаціць зараз, ён зможа пазбегнуць высокіх коштаў у будучым. Каб дасягнуць такога эфекту, дастаткова, калі сігнал будзе сыходзіць з розных бакоў і ад людзей, якія маюць рэальныя шанцы займець уплыў пасля трансфармацыі.

Я добра разумею, што прапаную нешта, што ідзе ў разрэз з этыкай абсалютных прынцыпаў. Але тут трэба памятаць, што:

а) стаўка - жыцці і здароўе дзясяткаў або і сотняў актывістаў;
б) "канвенцыя" паскорыць трансфармацыю і павысіць шанцы на тое, што яна будзе негвалтоўнай;
в) адмова ад пераследу за бяспраўныя дзеянні не раўназначна іх этычнаму апраўданню.

Швецыя капітулявала перад CoViD19? 04.06.2020

Па Еўропе пранеслася (дэз)інфармацыя (для прыкладу - Mail Online), што нібыта галоўны эпідэміёлаг Швецыі капітуляваў, прызнаўшы няправільнасць швецкай стратэгіі адносна ковіду. Праз нейкі час некаторыя СМІ велікадушна апублікавалі "ўдакладненні", якія стваралі ўражанне, што эпідэміёлаг спалохана апраўдваецца.

Як каардынатар праекту BISS CovidResearch хацеў бы звярнуць на наступнае.

1. Суровасць антыэпідэміялагічных мер Швецыі ацэньваецца GRSI ў 43,5 балаў са 100. Так, калі не лічыць Беларусь, гэта самы нізкі паказнік суровасці ў Еўропе. Але няма радыкальнага кантрасту з астатнімі: напр. у Ісландыі суровасць мер не перавышала 53,7.

У астатніх краінах - ад 55 да 100. Самай суровай была Сербія (100/100). Самай ліберальнай - самі ведаеце, хто. У самай-ліберальнай нават у самы неліберальны перыяд (красавік) гэты паказнік не перавысіў 19,5. Так што нам далёка да шведаў. Або шведам - да нас.

2. Канстытуцыйны момант. Канстытуцыя Швецыі не дапускае цэнтралізаванага вырашэння такіх пытанняў, як карантын. Тут вялікую ролю іграюць лакальныя ўлады і спецыялізаваныя ведамствы, у дадзеным выпадку - Служба грамадскага здароўя.

3. Тры стаўпы шведскага падыходу да CoViD, кансэнсусна заакцэптаваныя ў другой палове сакавіка: а) запаволенне распаўсюду; б) ахова старых і хворых; в) інфармаванне.

4. Немалое значэнне мела каштоўнасная падаснова: высокая ступень даверу да ўладаў з боку грамадства; этас індывідуальнай адказнасці; традыцыя падзелу кампетэнцый.

Ну і цяпер - сарцавіна справы: рэзультат. Усе разумеем, што пандэмія трывае, і сітуацыя можа змяніцца. Але - па стане на 4 чэрвеня - што можам сказаць?

5. Дужа інфармацыйным з'яўляецца агульны паказнік тзв. лішніх смерцяў. То бок, наколькі высокі лішак смерцяў у дадзены перыяд у стасунку да сярэднестатыстычнага паказніку за апошнія 5 гадоў? EuroMomo аналізуе гэты "лішак" у 24 еўр. краінах, у тым ліку Швецыі.

Возьмем краіны, якія найраней (сакавік) паўводзілі жорсткія карантыны: Італія, Іспанія, Францыя, Бельгія. З дадзеных EuroМomo вынікае, што:

а) У перыяд сакавік - травень 2020 "лішак" назіраўся ў кожнай з аналізаваных краін.

Але:

б) Швецыя - адзіная краіна, якая пазбегнула 5-ага (надзвычай высокі) узроўню смяротнасці. Краіны з раннім і жорсткім карантынам такі перыяд мелі: Італія - цягам аднаго тыдня, Францыя - цягам двух, Бельгія - трох, Іспанія - пяці.

в) Пасля паўтара месяца высокай смяротнасці (4-5 узроўні) у "жорстка-карынтынных" краінах зараз назіраецца вяртанне да нормы. На іх фоне Швецыя сапраўды выглядае горш: 2-гі ўзровень "лішняй" смяротнасці (умераны), падчас як у жорстка-карантынных вось ужо другі тыдзень не назіраецца "лішку".

г) Тым не менш, трэнд "вяртання да нормы" прасочваецца і ў Швецыі: на пачатку траўня лішак смяротнасці быў "вельмі высокі", напрыканцы траўня - проста "высокі", на пачатку чэрвеня - "умераны". Прычым паказнік суровасці карантыну не павышаўся ад пачатку красавіка.

Што з гэтага вынікае? Давайце інакш: Што з гэтага НЕ вынікае?

НЕ вынікае, што:

- Чым больш жорсткі карантын, тым менш смерцяў.
- Чым больш лагодны каранты, тым менш смерцяў.

І гэтай адмаўляльнай высновай пакуль што абмяжуемся. Вызваленне розуму нават ад адной непатрэбнай догмы - гэта ўжо нямала.


Попыт на дэмакратыю ў Беларусі высокі 01.06.2020

"Попыт на дэмакратыю ў Беларусі высокі" - такую выснову я зрабіў год таму на базе шэрагу ўскосных дадзеных, і гэту тэзу агучваў на розных дыскусіях, адкрытых і закрытых.

Нярэдка ў адказ гучала пытанне: "Але дзе гэты попыт? Чаму мы яго не бачым?"

У адказ на гэта я заўважаў: "А паглядзіце на мяне: ці бачыце ў мяне гэты попыт? [...] А ён ёсць".

Адна справа - дадаваў я - наяўнасць попыту, іншая справа - кошт яго рэалізацыі. Попыт на дэмакратыю ёсць, ён рэальны, але гэта яшчэ не значыць, што людзі гатовы плаціць любую цану за гэта.

Якую цану людзі гатовы плаціць, або што можа стаць трыгерам для актыўнага выступу за дэмакратыю - гэта заставалася няясным.
Апошні тыдзень паказаў, што многія гатовы плаціць нестандардовую цану: стаяць па тры-чатыры-пяць гадзін у чарзе, каб ажыццявіць сімвалічны акт нязгоды з аўтарытарным парадкам.

Для якой часткі людзей гэта ліміт, а якая частка гатова ісці далей - гэта складана сказаць. Але ясна адно: не толькі ёсць высокі попыт на дэмакратыю, але значная частка насельніцтва гатова інвеставаць час, энэргію і фінансавыя сродкі ў набліжэнне дэмакратыі - прычым без ніякіх гарантый поспеху.
Прапаную мінулагоднія аналітычныя матэрыялы, зробленыя ў межах працы ў BISS - большасць высноваў актуальныя і сёння:


Да дня гадавіны смерці святой памяці Віталя Сіліцкага спадзяемся падрыхтаваць новы стратэгічны аналіз гэтых тэмаў - з улікам тых дадзеных, якія не былі даступныя год таму.

Пять заметок о «европейском кандидате» 27.05.2020

Сегодня мне позвонили из одной редакции и спрашивали — среди прочего — о том, какого кандидата на пост президента РБ хотят видеть западные элиты.

Неважно, что я ответил, а важно, что подумал после интервью: а чем я не «западная элита»? Пусть себе и незаметная, но все же...

Вот так и родились «Пять ̶к̶о̶п̶е̶е̶к̶ заметок о «европейском кандидате»:

1. (Не) верит в приватизацию

2. У него/неё нет четкой позиции по многим вопросам

3. Способен стать капиталистом, не переходя на протестантизм

4. Не харизматик

5. Рациональный эгоист

Подробнее здесь: "В добрый путь на плохие выборы"


Ці н-каронавірус сапраўды больш страшны, чым большасць іншых вірусаў? 10.05.2020

На сённяшні дзень налічваецца ўжо каля 26 тыс. навуковых артыкулаў і экспертных меркаванняў на тэму новага каронавіруса (SARS-CoV-2) і выкліканага ім захворвання (CoViD-19). Даследаванні ўсцяж трываюць, а база дадзеных папаўляецца. Але ўжо зараз можам займець прыблізнае ўяўленне пра пагрозлівасць новага каронавіруса.

Ці сапраўды новы каронавірус нашмат больш пагрозлівы, чым большасць іншых вядомых вірусаў, ці гэта – як кажуць некаторыя - «нешта накшалт грыпы»?

На запушчаным нядаўна сайце http://covidresearch.by можна азнаёміцца з аглядам навуковай літаратуры, экспертных меркаванняў і прафесійных рапартаў, прысвечаных гэтаму пытанню. На дадзены момант апублікаваны рабочы артыкул "Наколькі новы вірус смертаносны", дзе ў храналагічным парадку прадстаўлены артыкулы і рапарты, высновы наконт пагрозлівасці новага віруса і паясненні адносна высноваў.


Каранавірус: ці карантын - адзінае выйсце? 30.03.2020

"Кожнае жыццё чалавека каштоўнае" - гэта базавы аргумент прыхільнікаў жорсткага карантыну. Я цалкам згодзен з самой тэзай. Так, жыццё кожнага чалавека - пачынаючы ад зачацця і да натуральнай смерці - каштоўнае, і грамадства павінна ўзяць на сябе пэўную дозу магчымых нязручнасцяў дзеля ўзмацнення абароны жыцця тых катэгорый людзей, якія паддадзены небяспецы.

Але сарцавіна дыскусіі вакол карантыну, бадай, не вядзецца вакол пытання, ці жыццё чалавека каштоўнае ці не. І (спадзяюся) не вакол таго, ці дабрабыт адных (маладых і здаровых) важней за жыццё і здароўе іншых (пажылых або хворых).

Сарцавіна дыскусіі ў наступным: ці гуманітарныя здабыткі ва ўмовах жорсткага карантыну сапраўды пераўзыходзяць гуманітарныя страты? Я не маю гатовага адказу на гэтае пытанне, але вось рэчы, якія варта тут узяць пад увагу:

1. Рашэнні наконт карантыну прымаліся/прымаюцца ў сітуацыі дэфіцыту часу і - у многіх выпадках - на базе навуковых гіпотэзаў (а не правераных заканамернасцях - бо на гэта патрэбна больш часу).

2. Вялікую ролю ў прыняцці рашэнняў іграе эмацыйная рэакцыя на пандэмію.

3. Ёсць павучальны кейс 2009 года. Сусветная арганізацыя здароўя абвесціла дзесь на паўгода пандэмію. Раслі панічныя настроі. Пасля, калі эмоцыі апалі, пачалі з'яўляцца даследаванні і расследаванні. British Medical Journal, рапарт ПАСЕ, шэраг індывідуальных экспертаў канстатавалі, што пандэмія была абвешчана беспадстаўна і выклікала непатрэбную паніку.

Каб не было непаразуменняў: я не цверджу, што цяперашні кейс такі самы. Хутчэй за ўсё, не. Але кейс-2009 павучальны тым, што ва ўмовах нарастаючага страху і неабходнасці прымаць хуткія рашэнні ёсць высокая імавернасць кагнітыўных скажэнняў. Вось чаму не варта "з парогу" адкідваць меркаванні крытыкаў карантыну. (А такія крытыкі водзяцца не толькі ў Беларусі. Іх нямала і ў заходнім свеце, у прафесійных асяроддзях.)

Сінонім "аўтарытарызму" - не чыноўнікі-ідэолагі 18.03.2020

Сінонім "аўтарытарызму" - гэта не чыноўнікі і ідэолагі. Яго сінонімам з'яўляецца ігнараванне ўстаноўленых правілаў і працэдур.

Якая тут пазіцыя зразумелая і прымальная:

1. Сітуацыя на старце: не пагаджаюся з дадзенымі правіламі і не хачу паводле іх працаваць. ОК, няма пытанняў.

2. Сітуацыя ў працэсе: Я бачу, што правілы, водле якіх я пагадзіўся працаваць, несправядлівыя або неэфектыўныя. Гэта мая памылка, мой недагляд, што я не прадбачыў гэтага на старце. Не хачу далей працаваць па гэтых правілах. Прыпыняю працу, але прызнаю, што адказнасць за маю непрадбачлівасць ляжыць на мне. ОК, таксама прымальная пазіцыя.

3. Сітуацыя на фінішы: Бачу, што правілы, водле якіх пагадзіўся працаваць, не зусім справядлівыя або не зусім эфектыўныя. Але я на старце не прадбачыў гэтага, суадносна, прымаю наступствы (у тым ліку негатыўныя) такога стану рэчаў. Раблю высновы на будучыню. Таксама ОК.

Фармалізм? Не, гэта прагматыка калектыўнага дзеяння. Калектыўнае дзеянне прадугледжвае прадказальнасць чальцоў калектыва. Гэтага можна дасягнуць толькі з дапамогай максімальна ясных правілаў і прызнання, што літаральная іх інтэрпрэтацыя мае першынство перад метафарычнай.

Спасылка на падтэксты, "дух" правілаў у выпадку непаразуменняў - кепская ідэя. Падразумявалася, што будзе народнае галасаванне, падразумявалася, што праўладныя грамадзяне не будуць уплываць, падразумявалася, што калі камусь з нас не спадабаюцца правілы, то ўсе астатнія будуць салідарны...

Падразумявацца можа што заўгодна. Але не трэба рабіць стаўку на тэлепатычныя здольнасці партнёраў. Калі гэтыя "падразумяванні" сапраўды лічыш істотнымі - тады на старце прапануй партнёрам іх фармалізацыю. Калі не, то змірыся з тым, што ў працэсе працы апеляванне да "падразумяванняў" ці "падтэкстаў" можа не быць іншымі прынята.

Прывязка аўтарытарызму да асоб ці катэгорый людзей - гэта памылка. Аўтарытарызм - паўтаруся - гэта форма суіснавання, а не катэгорыя людзей. Калі празрыстыя правілы падмяняюцца воляй аднаго чалавека ці нейкай групы людзей, маем дачыненне з аўтарытарызмам.

Калі прыняцце рашэнняў адбываецца водле ясных прынцыпаў з магчымасцю ўдзелу ўсіх дарослых грамадзян, тады гэта дэмакратыя.

«О запрете пропаганды ЛГБТК+»: что в нем есть, а чего нет 14.03.2020

На протяжении последних четырех месяцев 52 тысячи 600 подписей оставили белорусы под коллективным обращением Александру Лукашенко с призывом “инициировать принятие закона о запрете пропаганды и публичной демонстрации гомосексуализма и других половых извращений несовершеннолетним”.

Эта кампания вызвала много споров и эмоциоальных оценок. Независимо от того, как оцениваем такую инициативу, предлагаю удостовериться, что в тексте обращения действительно есть, а чего там нет.

Что ͟е͟с͟т͟ь͟ в тексте обращения:

(1) Утверждение, что гомосексуализм — «сексуальное извращение».
(2) Увязка «пропаганды ЛГБТК+» с современнными трендами в западном мире.
(3) «Пропаганда ЛГБТК+» квалифицируется как нечто, имеющее «антихристианский» характер.
(4) Призыв ввести уголовную ответственность за:
(а) пропаганду гомосексуализма*;
(б) публичную демонстрацию гомосексуализма «и других половых извращений» несовершеннолетним.

* Из текста обращения непонятно, призывают ли авторы ввести ответственность за любую пропаганду ЛГБТК+, или только пропаганду ЛГБТК+ среди несовершеннолетних.

Чего ͟ ͟͟н͟е͟т͟ в обращении:
(1) Призыва наказывать за наличие гомосексуальной ориентации.
(2) Призыва обязать людей с гомосексуальной ориентацией проходить терапевтическую конверсию на гетеросексуальную ориентацию .
(3) Призыва наказывать за однополые сексуальные отношения.


Канапацкая, праймерыз і іншыя жарсці 07.03.2020

Ганна Канапацкая выклала дакументы, з якіх вынікае, што яна адпачатна прынцыпова не акцэптавала палітычную стратэгію апазіцыйнай кааліцыі.

Неакцэптацыя стратэгіі - гэта поўнае права Канапацкай. Яе спроба пераканаць кааліцыянтаў да змены стратэгіі - таксама нармальная рэч. Але ў сітуацыі, калі ўсё ж прынята рашэнне трымацца менавіта такой стратэгіі, то недапушчэнне да праймерыз Канапацкай - цалкам зразумелае рашэнне.

І няма патрэбы ўпадаць у маралізатарскі тон - маўляў, сварыццанепрыгожа, давайцежыцьдружна, штовызноўнепадзяліліаяяй. Разыходжанне ў поглядах, часам фундаментальнае разыходжанне - у гэтым нічога надзвычайнага няма. Тое, што адбылося разыходжанне, зусім не значыць, што адзін з бакоў кепскі, другі - добры, або што ўсе кепскія. Можа быць, усе харошыя, але папросту розныя. Такое бывала, бывае і будзе бываць.

Гэта раз.

Два. І так, разыходжанне ў поглядах відавочнае, яно фундаментальнае, імавернасць таго, што яно пазней само па сабе рассмокчацца - крайне нізкая. То якое рашэнне тут будзе рацыянальным? Правільна: лепш на старце сказаць адно аднаму: "Дзякуй, аррывэдэрчы".

І зноў маралісты: Дык чым вы адрозніваецеся ад Ярмошынай?! Астыньце, ачуняйце і падумайце: беларускія праймерыз - гэта выбары, ці арганізацыйнае мерапрыемства, мэта якога - выявіць аптымальнага кандыдата для чакаючай кампаніі?

Дзяці і цёці маглі закулісна сабрацца і выбраць кандыдата. Маглі кінуць манету. Звярнуцца да бацюшкі Аўтакефальнай Царквы, каб намасціў абранніка. Маглі рознымі іншымі спосабамі выбраць свайго кандыдата. Абралі менавіта такі спосаб - праймерыз (або квазі-праймерыз, каб не блытаць з Амерыкай, дзе зусім іншая спецыфіка сітуацыі). Але праймерыз - гэта ўнутры-кааліцыйная працэдура, а не выбары. Не блытайце.

Ага, апазіцыя "зноў не аб'яднаецца", а аб'яднаным жа лепей быць, чым неаб'яднаным, бо гармонія лепшая за дысгармонію, а космас лепшы за хаас? Цалкам згодзен. Але палітыка - гэта не музыка, і калі вам так хочацца гармоніі, то ідзіце ў Тэатр оперы і балета (не забудзьце ўзяць толькі маску ад каранавіруса).

Хочаце сузіраць палітыку, або хочаце ў ёй удзельнічаць, - загадзя змірыцеся з вялікай дозай выпадковасці, непрадказальнасці і дысанансу. У якасці рэкампенсацыі вам будзе дадзена як мінімум раз у жыцці перажыць эпіфанію: "Як з такога хаасу і такой какафоніі магло нарадзіцца нешта цывілізаванае?!"

Карацей кажучы - адзінага кандыдата не будзе, паміж апазіцыянерамі будзе яшчэ не адна сварка, хто атрымае двухцыфровы працэнт, а хто аднацыфровы - у значнай ступені латарэя - і што ж, з гэтым трэба жыць. Такой бяды.

Скажу болей: няма панацэі на поспех: ні вулічныя пратэсты, ні іх адсутнасць, ні арыентацыя на "надзённыя праблемы бальшыні", ні выступанне з глабальнымі радыкальнымі праграмамі, ні гендэр, ні ўзрост, ні класавае паходжанне, ні фізіяномія... - не гарантуюць поспеху. І наадварот: кожны з пералічаных фактараў можа патэнцыйна спрычыніцца да гэтага поспеху. Які набор фактараў спрацуе - па вялікім рахунку мы не ведаем.

Навука - гэта ідэалогія? Адказ Гапавай 18.02.2020

Два тыдні таму "Наша Ніва" апублікавала мой кароткі допіс «Менавіта гэтаму і вучыць нас гендарная / фемінісцкая тэорыя». У адказ беларуска-амерыканская даследніца Алена Гапава, прыхільніца крытычных тэорый, апублікавала крытычны каментар. Ніжэй змяшчаю сваю рэпліку на яе заўвагі.


«[У Рудкоўскага] Выпад на адрас фемінізму паўстае ў першым абзацы»


Насамрэч жа у гэтым абзацы месціцца выпад не супраць фемінізму, а супраць пазіцыянавання гендэрнай/феміністычнай тэорыі як аўтарытэту апошняй інстанцыі.


«Здаецца, я ўжо чытала нешта такое ў аўтара раней, ці не дваццаць гадоў таму і калі ўсё засталося на тым жа месцы, можа быць карысна патлумачыць некаторыя тэрміны і паняцці...».


Так, гэта сапраўды толькі здаецца. Да 2004 года я ўвогуле нічога не публікаваў, апроч перакладу з літоўскай мовы адной песні. Гадоў пятнаццаць назад я коратка каментаваў палеміку паміж Міколам Кацуком і Аленай Гапавай. Але тады я збольшага падтрымаў Гапаву, таму наўрад ці гэта можа залічвацца ў гісторыю маіх інтэлектуальных пагрэшнасцяў. Пазней было ў мяне пару выказванняў адносна спробы Гапавай інтэрпрэтаваць праблематыку нацыябудаўніцтва праз прызму крытычных тэорый. Але надалей гэта не тычылася гендэрных/феміністычных тэорый.


Пра гендэрныя тэорыі я пачаў пісаць прыблізна пяць год таму, пасля таго, як у межах доктарскіх штудыяў грунтоўна вывучыў метадалагічную складовую гэтых тэорый. Значная частка выдадзенай у 2016 годзе манаграфіі «Беларуская гуманістыка пасля постмадэрну» прысвечана аналізу сямейства крытычных тэорый, разнавіднасцю якіх і з'яўляецца гендэрная тэорыя.


Канешне, прасцей сканструяваць вобраз апанента, які дваццаць гадоў не мяняе свае (памылковыя) перакананні, чым рэагаваць на рэальныя аргументы, на базе якіх многія навукоўцы (у тым ліку я) крытыкуюць гендэрныя тэорыі.


«Гэтыя фенамены [гендэрныя ролі]— а яны гістарычна зменлівыя і выглядаюць па-рознаму ў розных грамадствах, г.зн. яны сацыяльна абумоўленыя — можна вывучаць, што і робяць сацыяльныя навукі».


І навукоўцы сапраўды іх вывучаюць – у межах сацыялогіі, псіхалогіі, гісторыі і іншых дысцыплін. І такое – навуковае – вывучэнне гендэрных роляў я аберуч падтрымліваю.


Але апроч навукоўцаў ёсць таксама тэарэтыкі, якія вызнаюць такі падыход: «Навука – гэта тэрмін, які мы прычапляем да той ідэалогіі, якая жадае стаць гегеманічнай». Я тут прывёў выказванне Стэнлі Арановіца, пад якім падпісваецца праф. Гапава. Інакш кажучы, навука – гэта разнавіднасць ідэалогіі.


Няцяжка здагадацца, якія практычныя наступствы такога падыходу. Калі навука – гэта разнавіднасць ідэалогіі, то няма патрэбы дбаць пра логіку і эмпірычную правяральнасць. А калі не трэба дбаць пра логіку і адпаведнасць фактам, то застаецца толькі адзін крытэр правамоцнасці: адпаведнасць палітычнай/ідэалагічнай лініі.


Наколькі моцна гэты падыход укараніўся ў асяроддзі гендэр-тэарэтыкаў, выдатна паказаў славуты эксперымент Ліндсі, Плакроўз і Багасяна. Вось супраць такога – ідэалагічнага – падыходу і выступаю я, як тое робяць і многія іншыя навукоўцы.


«Па-другое: сацыялогія ведаў і эпістэмалогія. Іх прыдумалі не злыя феміністкі».


Сканструяваўшы вобраз апанента, які цягам дваццаці гадоў не мяняе свае (памылковыя) перакананні, цяпер трэба сканструяваць вобраз кагось, хто эпістэмалогію і сацыялогію ведаў лічыць «вынаходкай злых феміністак». З роўным поспехам я мог бы прыпісаць праф. Гапавай перакананне, што тэорыю адноснасці вынайшлі «злыя габрэі», а тэорыю вялікага выбуху – сярэднявечныя манахі.


Экскурс у філасофію Канта не выклікае асаблівых засцярогаў. Толькі пытанне, якое гэта мае дачыненне да зыходных праблем: абсалютызацыя гендэрнай тэорыі і звядзенне навукі да разнавіднасці ідэалогіі.


«Акадэмічная лявіца» не сцвярджае, што «аб’ектыўнай праўды няма». Яна кажа, што тое, што мы прымаем за праўду, залежыць ад таго, кім мы ёсць. А гэта зусім іншая справа».


Адна з праблем з акадэмічнай лявіцай такая, што яна не праймаецца прынцыпамі логікі. Гэта дае магчымасць ён стасаваць прыём, які Андрэа Кукла называе «пераключальніцтвам» (switcheroos). Зацытую фрагмент з яго працы «Сацыяльны канструктывізм і філасофія навукі»: «Пераключальніцтва мае месца тады, калі хтось стартуе ад гіпотэзы, якую можна інтэрпрэтаваць самымі рознымі спосабамі, прыводзіць аргумент на карысць яе слабой версіі, а затым робіць выгляд, што таксама і ў моцнай версіі дадзеная гіпотэза пацверджана (...). Абшар поўніцца таксама выпадкамі адваротнага пераключальніцтва: фармулюеш моцную версію гіпотэзы, а калі яна становіцца занадта праблематычнай, то адступаеш да слабой версіі».


«Мы не лічым, што аб'ектыўнай праўды няма». Але пры гэтым цвердзім, што «тое, што прымаем за праўду, залежыць ад таго, кім мы ёсць». Што вынікае з гэтых выказванняў? Ёсць-няма-можа-ёсць-можа-няма – нешта такое. Такая пазіцыя зручная тым, што можна лёгка «пераключацца» з адной аргументацыйнай лініі на другую, у залежнасці ад сітуацыі. Такая тактыка тыповыя для гендэрных тэарэтыкаў. Але непрымальная на грунце навукі.


"Дырэктарка", "сацыяложка", "палітычка"... 05.02.2020

Пару слоў наконт шырока распаўсюджанага пераканання, што ангельскія словы тыпу "sociologist" ці "director" - гендэрна нейтральныя, падчас як славянскія "сацыёлаг" або "дырэктар" - гендэрна ненейтральныя.

Маўляў, вышэй прыведзеныя ангельскія словы не маюць роду, а славянскія (у беларускай версіі) - маюць род (мужчынскі).

1. Для пачатку трэба адрозніць дзве рэчы: граматычны род і семантычны род. "Чалавек" - гэта слова, якое ў граматычным плане ёсць назоўнікам мужчынскага роду, але ў семантычным плане яно нейтральнае (можа адносіцца і да мужчын, і да жанчын, і да трансгендэраў, і да інтэрсэксуальных людзей).

"Асоба" або "персона" - гэта словы, якія ў граматычным плане з'яўляюцца назоўнікамі жаночага роду, але - зноў жа - у семантычным плане нейтральныя.

У прынцыпе, усе, уключна з феміністкамі, акцэптуюць практыку выкарыстоўвання слова "чалавек" да жанчыны. І ўсе, уключна з маскуліністамі, акцэптуюць практыку ужывання слова "асоба" або "персона" да мужчыны. Няма таксама пярэчанняў, каб гэтыя словы выкарыстоўваць таксама і да трансгендэраў або інтэрсэксуалаў.

Не чуваць, каб хтось пастуляваў утвараць форму "чалавечка" або "чалавечыца" (калі слова адносіцца да жанчыны), або "асабец", замест "асоба", калі гаворым пра мужчыну.

І слушна: словы могуць мець акрэслены род у граматычным плане, але быць гендэрна нейтральнымі ў семантычным плане.

2. Ці ангельскія словы тыпу "sociologist", "director" сапраўды нейтральныя ў гендэрным плане? У семантычным плане - так. У граматычным плане - не. Суфікс "-ist" (як у слове "sociologist") - гэта адаптаваны грэцкі суфікс мужчынскага роду "-istes".

Тэарэтычна магчыма было б утварыць (па аналогіі да "сацыяложкі") жаночую форму "sociologistria" ("-istria" - гэта жаночы варыянт "-istes").

Тое ж самае тычыцца словаў з суфіксамі "-(t)or" "-(t)er" (напр. "director"). Гэтыя лацінскага паходжання суфіксы з'яўляюцца мужчынскімі ў граматычным плане. Жаночая форма на грунце лацінскай мовы была б "-trix", якой на грунце ангельскай звычайна адпавядае "-tress".

Такім чынам, калі пастулюеце на грунце славянскіх моў ужываць словы "сацыяложка" ці "дырэктарка", то будзьце паслядоўнымі, і пастулюйце, каб вашы англамоўныя калегі і каляжанкі пісалі і казалі "directress", "promotress", "sociologistria", "feministria", "activistria" ігд.

Насамрэч жа тут перамагае здаровы сэнс: граматычны род можа, але не мусіць быць тоесны з семантычным родам. І нават самыя зацятыя феміністкі трымаюцца формаў "sociologist", "director" - назоўнікаў, якія ў граматычным плане з'яўляюцца мужчынскімі.

Трэба рэфармаваць мову? Калі ласка. Але давайце рабіць гэта з веданнем элементарных прынцыпаў таго, як функцыянуе граматыка і семантыка той ці іншай мовы. Бяздумная рэформа раней ці пазней кампраметуе рэфарматараў (або рэфарматарак).

Именно этому и учит нас гендерная/феминистская теория 01.02.2020

Напатканае ў "прагрэсіўнай" прэсе: "Однако при попытке ответить на вопрос «Что такое гендер?» мы часто попадаем в ловушку, избежать которой помогает социология знания". (...) Ответ на него зависит от контекста и ситуации. Именно этому и учит нас гендерная/феминистская теория...."

Толькі ўчытайцеся: "избежать ловушки помогает социология знания". "Именно этому и учит нас ... теория".

Не крытычнае мысленне, не аналіз фактаў, а бескрытычнае прыняцце "тэорыі" - вось ён, эмансіпацыйны "метад" пазнання рэчаіснасці. Ёсць "тэорыя", распрацаваная калісь у 70-80-ых гадах акадэмічнай лявіцай - і яна дае адказы на ўсе этычныя ды грамадска-палітычны праблемы.

Калі секта вас хоча зацягнуць у свае сеці, то яна ў першую чаргу схіляе вас разарваць натуральныя сувязі: з сям'ёй, роднымі, сябрамі, калегамі. Эмансіпацыйныя ідэолагі дзейнічаюць падобна. Самае першае, што яны робяць, гэта кажуць: "Няма аб'ектыўнага пазнання. Факты і законы логікі - гэта ўсяго толькі маскіроўка культурнай гегемоніі. Аб'ектыўная праўда - гэта міф".

Пасля таго, як ваша натуральнае імкненне да аб'ектыўнага пазнання высмеяна і "абвержана" і вы пачалі паслухмяна ківаць галавой падчас пропаведзяў пра "канструяванне ведаў", то вы ўжо на 75% у іх руках.

Засталося зусім мала: прышчапіць перакананне, што ёсць "праўда Прыгнятальнікаў" і "праўда Прыгнечаных". Калі вы прымаеце гэта перакананне, то чарговыя 24% справы зроблены.

Пасля гэтага ўжо аніхто не будзе навязваць вам ніякае перакананне. Вам скажуць: "Вы - абсалютна свабодны чалавек і выбар належыць да вас. Выбірайце: ці хочаце прасоўваць праўду Прыгнятальнікаў ці праўду Прыгнечаных".

Калі аб'ектыўнай праўды няма і калі ёсць толькі выбар паміж праўдай Прыгнятальнікаў і праўдай Прыгнечаных, то што ж выбераце вы?

Гэта - той 1% справы, якую ідэолагам засталося зрабіць, а якую насамрэч зробіце вы самі. Вы "добраахвотна" выберыце "праўду Прыгнечаных".

Віншую: вы паспяхова прайшлі ініцыяцыю!

Цяпер застаецца толькі ўзяць на ўзбраенне Тэорыю ды біць ёю па галаве ўсіх "цемрашалаў". Няважна, што гэтыя "цемрашалы" - дактары навук і аўтары навуковых манаграфій. І няважна, што Тэорыя, якую вы ўзялі на ўзбраенне - родам з 80-ых гадоў мінулага стагоддзя. Важна тое, што вы - пра правільным баку.

* * *

У заходнім свеце ўжо багата з'явілася прац на тэму інтэлектуальнай галечы гэтага тыпу "тэорый". Неўзабаве вось павінна выйсці чарговая кніга на гэту тэму: "К̶р̶ы̶т̶ы̶ч̶н̶ы̶я̶ ̶Цынічныя тэорыі: якім чынам актывістычная прафесура зрабіла ўсё наконт расы, гендэра і ідэнтычнасці". Аўтары - Хэлен Плакроўз, ліберальная публіцыстка, рэдактарка Areo Magazine, і Джэмз Ліндзі, доктар матэматыкі і філосаф навукі.

Добра было б, каб мясцовыя "прагрэсісты", якія забуксавалі ў эмансіпацыйных наратывах 80-ых гадоў, хоць час ад часу звярталі ўвагу на такія працы.


Страницы: 1 2 3 4 5 След.
Читать другие новости

Петр Рудковский

Внимание! Материалы в разделе «Блоги» отражают исключительно точку зрения автора. Точка зрения редакции «Белорусского партизана» может не совпадать с точкой зрения автора. Редакция не модерирует и следовательно, не несет ответственности за достоверность и толкование приведенной информации и выполняет исключительно роль носителя.