АКТУАЛЬНЫЯ ТЭМЫ:

«Крэмль рады быў бы знайсці альтэрнатыўнага палітыка, які карыстаўся б падтрымкай у беларускім грамадстве»

Чаму пратэсты 2020 года не прывялі да змены кіруючага рэжыму?

«Крэмль рады быў бы знайсці альтэрнатыўнага палітыка, які карыстаўся б падтрымкай у беларускім грамадстве»
Чаму пратэсты 2020 года не прывялі да змены кіруючага рэжыму? Ці варта чакаць змены ў бліжэйшай перспектыве? Дзе шукаць выйсце з палітычнага тупіка, у якім аказалася Беларусь? Даследаванне BISS "Да новай Беларусі: фактары трансфармацыі" паспрабавала даць адказы на пастаўленыя пытанні. "Беларускі партызан" пагутарыў з акадэмічным дырэктарам BISS Пятром Рудкоўскім.

"Шанцы на раптоўны поспех былі мінімальнымі"

— Больш за год Беларусь перажывае падзеі, якія адны называюць рэвалюцыяй, іншыя бунтам, а Лукашэнка трактуе як спробу дзяржаўнага перавароту. Што гэта ўсё ж такі было?

— Відавочна, гэта быў пратэст супраць фальсіфікацыі выбараў і голас у абарону дэмакратычных каштоўнасцяў і прававых працэдур. Разам з тым, назапасілася стомленасць грамадства аўтарытарным кіраваннем, якое доўжыцца больш за чвэрць стагоддзя. З'явілася альтэрнатыва ў асобе Віктара Бабарыкі, Цапкала, якую ў выніку Ціханоўская ўвасобіла ў самыя розныя сімпатыі да альтэрнатыўных кандыдатаў.

Менавіта яны спарадзілі беспрэцэдэнтны прадэмакратычны ўздым.

Відавочна, ніякага дзяржаўнага перавароту не планавалася, наадварот, гэта быў пад'ём у імя вяршэнства закона ў першую чаргу. Мінулыя падзеі рэвалюцыяй таксама не назавеш, гэта не рэвалюцыя: на 99 адсоткаў гэта мірны пратэст за законныя правы, канстытуцыйныя правы беларускага народа.

— Ці меў мірны пратэст шанцы на поспех — змену ўлады — першапачаткова? Улічваючы персону Лукашэнкі і характар яго рэжыму?

— Шанцы на раптоўны поспех былі мінімальнымі, невысокімі. Але тым не менш у доўгатэрміновай перспектыве такога тыпу пратэсты, такі ўздым, такая крэатыўнасць, якая суправаджала пратэсты, вядома, моцна паўплывала на ментальнасць значнай часткі грамадства і наменклатуры таксама. Бясспрэчна, гэта будзе важны этап у пераадоленні аўтарытарызму і пераходу да дэмакратыі.

— Цяпер многія шукаюць прычыны таго, чаму масавы пратэст усё ж не выліўся не толькі ў змену ўлады, але нават у мінімальныя перамены, а перарос у масавыя і зацяжныя рэпрэсіі. Чаму так здарылася?

— На зыход пратэстаў паўплывалі два істотныя недахопы. Гэта паводзіны Крамля, на які арыентуюцца беларускія топ-чыноўнікі, перш за ўсё — сілавікі. Нароўні ідзе і другі вельмі важны фактар, а менавіта: значная частка сілавікоў усё ж не адважылася або не палічыла мэтазгодным падтрымаць пратэсты ці хаця б заняць нейтральную пазіцыю. Гэта два асноўныя фактары.

Але тут трэба падкрэсліць, што раптоўная змена аўтарытарызму, асабліва кансалідаванага аўтарытарызму, які ўжо мае досвед існавання і пераадолення розных выпрабаванняў — вельмі рэдкія выпадкі.

Туніс 2010-2011 гадоў з'яўляецца своеасаблівым выключэннем з правілаў: там на працягу месяца з пачатку масавых пратэстаў атрымалася зрынуць аўтакрата. У пераважнай большасці выпадкаў змена ўлады займае доўгі час, нават не год, а некалькі гадоў, часам — дзесяцігоддзі.

— Як можна характарызаваць цяперашняе становішча, у якім аказалася грамадства, улада і краіна ў цэлым?

— Грамадства аказалася ў стане прыдушанага незадавальнення; незадавальненне ёсць, нават абвастрылася, але з улікам вельмі высокіх рызык яно не выліваецца ў акцыі, і гэта зразумела.

Улада, рэжым аказаўся ў сітуацыі зачараванага кола, бо для таго, каб пазбегнуць новага масавага выбуху незадавальнення, патрэбныя рэпрэсіі. Чым большыя рэпрэсіі, тым вышэйшая рызыка незадавальнення і таго, што ў пэўны момант яно зноў можа выйсці з-пад кантролю, можа спантанна, нечакана выбухнуць.

Выхадам з зачараванага кола для рэжыму мог бы стаць пэўны прарыў — ці эканамічны, дыпламатычны ці хаця б спартовы. Павышэнне іміджу на міжнароднай арэне, гонару за дзяржаву пад патранажам дзеючай улады магло б зрабіць прарыў у зачараваным крузе.

Але мы бачым, што ні ў эканамічнай, ні тым больш у дыпламатычнай, ні нават у спартыўнай сферы гэтага няма і не прадбачыцца. Такім чынам на бліжэйшы час рэжым становіцца закладнікам гэтага зачараванага кола. Хоць грамадства вельмі пакутуе ад такога стану, але і для самога рэжыму сітуацыя вельмі рызыкоўная, непрадказальная: нельга бясконца праводзіць рэпрэсіі ў такім рэжыме, у пэўны час іх прыйдзецца спыніць.

А спыненне рэпрэсій з вялікай верагоднасцю можа стаць каталізатарам новага вітка пратэстаў ці можа запусціць новыя некантраляваныя працэсы, як гэта адбывалася ў перыяд гарбачоўскай перабудовы.

Рэжым спрабуе выйграць час размовамі пра Канстытуцыю і транзіт улады

— Ці разумее Лукашэнка, што краіна аказалася ў тупіку? Міжнародная ізаляцыя, санкцыі, падушаная незадаволенасць, крызіс легітымнасці — гэта, як па мне, тупік. Усе размовы аб канстытуцыйнай рэформе, аб транзіце ўлады — гэта спробы выйсці з пасткі ці ўсё ж гэта пустое зацягванне часу?

— Напэўна, ва ўспрыманні Лукашэнкі Беларусь не аказалася ў тупіку. Ён верыць, што адбываецца цывілізацыйны канфлікт з ненавісным Захадам, але спадзяецца, што яму ўдасца, як мінімум, дамовіцца з еўразійскай часткай планеты, па-за заходняга свету.

Тут трэба прызнаць і аддаць належнае, што Лукашэнка мае за сабой масу розных выпрабаванняў — палітычных і экзістэнцыяльных. Яго прыход да ўлады быў пазначаны рознымі рызыкоўнымі момантамі, а працэс кансалідацыі аўтарытарызму ў 96-97 гадах быў вельмі рызыкоўны для яго. Хоць тады, пры Ельцыне, на кіруючых пасадах было больш яго праціўнікаў, а прыхільнікі былі больш выразнымі, моцнымі, яркімі.

Рэжым Лукашэнкі досыць паспяхова адаптаваўся да выклікаў інтэрнэту: у канцы нулявых гадоў — у пачатку мінулай дэкады інтэрнэт распаўсюдзіўся па Беларусі, і рэжыму ўдалося перажыць гэты працэс.

Цяперашняя сітуацыя адрозніваецца ад папярэдніх у тым плане, што тады Лукашэнка або меў за сабой большасць сярод насельніцтва, або дамінавалі сімпатыі ці, па меншай меры, была палітычная апатыя.

У 2020 годзе і следу не стала падтрымкі большасці. Тут больш істотна, што яго праціўнікі адчулі сябе большасцю, прычым за гэтым адчуваннем стаяў пэўны вопыт. Ва ўсякім выпадку, стварылася адчуванне, што Лукашэнка мае толькі падтрымку меншасці.

Што тычыцца размоў пра канстытуцыйную рэформу, аб транзіце ўлады, то з пункту гледжання рэжыму гэта перш за ўсё — спосаб выйграць час, што вельмі істотна для рэжыму. Палітычны вопыт Лукашэнкі на гэтым і грунтуецца — не на доўгатэрміновай стратэгіі, а на ўменні адаптавацца да сітуацыі, выкарыстанні сітуацыйных момантаў.

Так, цяпер крызіс, але мы зацягнем час, і пазней з'явяцца новыя шанцы, якімі мы і скарыстаемся. І гэта спрацоўвала доўгі час. Ці спрацуе гэты разлік цяпер? Можа і спрацуе, але сумняваюся, што на доўгі час, на доўгія гады.

Лукашэнка спадзяецца ўвайсці ў фазу чарговага гандлю з Захадам

— Ці можа Лукашэнка спадзявацца на аднаўленне адносінаў з Захадам "з чыстага аркуша"? Асабліва пасля міграцыйнага крызісу?

— Аднавіць адносіны "з чыстага аркуша" немагчыма, і сам Лукашэнка, я перакананы, на гэта і не спадзяецца. Але напэўна спадзяецца ўвайсці ў фазу чарговага гандлю з Захадам — дамагчыся саступак у выглядзе частковай або поўнай адмены санкцый узамен на частковую амністыю яго апанентаў. гэта, бадай, адзінае, на што ён можа спадзявацца.

Рэальна гэта ці не рэальна? Напэўна, сёння ажыццявіць такое нашмат цяжэй, чым у 2011-2012 гадах, але на 100 працэнтаў не выключаў бы такога сцэнару.

— Значыць, без дадатковых санкцый з боку Захаду сапраўды ў бліжэйшы час можа адбыцца палітычная амністыя?

— Нельга выключаць, што і ў бліжэйшы час. Але сітуацыя цяпер вельмі складаная: шмат і псіхалагічных, і дыпламатычных, і палітычных фактараў. Таму, мяркую, калі працэс і пачнецца, то не раней за пачатак, а то і вясной 2022 года.

"Не варта перабольшваць фактар крамлёўскай рызыкі"

— Павел Мацукевіч лічыць, што на беларускую ўладу не варта моцна ціснуць, бо гэта вядзе да крымізацыі Беларусі. Зноў з рукава з'явілася старая прапагандысцкая карта: Захаду трэба сябраваць з афіцыйным Мінскам, бо ў адваротным выпадку Беларусь акажацца ў больш моцных абдымках Расіі. Што з гэтага — прапаганда, а што — рэальная пагроза?

— Тут варта агучыць базавую ісціну: без рызыкі не абыходзіцца ні ў бізнесе, ні ў палітычным працэсе. Хіба ціск на беларускую ўладу не падвышае рызыкі ўзмацнення залежнасці ад Расіі? Так, павышае. Але ці дастатковая гэта прычына, каб змірыцца з існуючым станам і не прымаць ніякіх мер, каб спыніць рэжым, асабліва рэпрэсіі? Хутчэй за ўсё — не.

З іншага боку, не варта перабольшваць фактар крамлёўскай рызыкі. Палітычная і эканамічная залежнасць можа на пару прыступак падняцца, але прывядзе яна да анэксіі? Хутчэй за ўсё, не. Аднак цяперашняя сітуацыя патрабуе пэўных рызык.

— Кажуць, Лукашэнка і Пуцін — два бакі аднаго медаля. Гэта значыць, што б ні задумаў Лукашэнка, Пуцін вымушаны будзе падтрымаць гэтую задуму. Сапраўды паміж імі існуе такая моцная ўзаемазалежнасць?

— Гэта розныя медалі. Пуцін — аўтарытарны кіраўнік вялікай шматнацыянальнай ядзернай дзяржавы, з адносна моцнай унутранай і міжнароднай легітымацыяй. Лукашэнка — аўтарытарны кіраўнік адной постсавецкай краіны, які мае сур'ёзныя праблемы з легітымацыяй як унутры краіны, так і ў міжнароднай прасторы.

Пуцін вырашыў падтрымаць Лукашэнку ў сітуацыі палітычнага крызісу, бо пратэсны рух падаўся яму (Пуціну) занадта разнастайным і непрадказальным. Але гэта не значыць, што ён гатовы быў бы падтрымаць любую лукашэнкаўскую задуму. Нават палітычна бяспечная формула "танны газ у абмен на пацалункі" ўжо даўно страціла актуальнасць і амаль напэўна не будзе прынятая ў будучыні (а гэтага Лукашэнка вельмі хацеў бы).

— Рызыкуе і Крэмль, які прызнаў адразу Лукашэнку абраным прэзідэнтам і які да гэтага часу аказвае афіцыйнаму Мінску падтрымку — дыпламатычную, палітычную, менш — фінансавую. За якія "перамогі" на беларускім фронце ў Маскве плануюць выпіць шампанскага?

— Падтрымка Асада ў Сірыі і Мадура ў Венесуэле з боку Крамля была яшчэ больш праблемнай з пункту гледжання выбудоўвання добрых адносін з заходнім светам і Паўднёвай Амерыкай. Але выбудоўванне добрых адносін з Захадам пасля 2000 года не з'яўляецца прыярытэтам Крамля. Наадварот, ён робіць стаўку на цывілізацыйную канфрантацыю з заходнім светам.

Па меры ўзрастання праблем з талібамі можа ўзнікнуць патрэба пераасэнсавання гэтых адносін, але яшчэ рана казаць, ці паўстане такая патрэба наогул. Тое, што можа мець цяпер значэнне для Крамля — гэта перспектыва зніжэння прарасійскіх настрояў у Беларусі.

На працягу практычна ўсяго постсавецкага перыяду, за невялікімі выключэннямі, сярод беларусаў пераважала прыхільнасць інтэграцыі з Расіяй над прыхільнасцю да еўрапейскай інтэграцыі. Вось на гэтым полі Крамлю не хацелася б рызыкаваць. І ён рады быў бы знайсці альтэрнатыўнага, лаяльнага да Масквы, палітыка, які карыстаўся б рэальнай падтрымкай у беларускім грамадстве.

Дзе выйсце з тупіка?

— Палітычны крызіс не можа цягнуцца вечна. Прагнозы — справа няўдзячная, але тым не менш спытаю: які варыянт вырашэння крызісу Вам уяўляецца найбольш рэалістычным?

— Кіруючая група вырашаецца на трансфармацыю сістэмы з суперпрэзідэнцкай у прэзідэнцка-парламенцкую, а затым праводзяцца свабодныя выбары — прэзідэнцкія і парламенцкія. Дзякуючы гэтаму старая кіруючая група атрымлівае шанец захаваць частку ўплыву ў новай канфігурацыі, а прыхільнікі пераменаў таксама атрымліваюць рэальныя рычагі ўплыву на дзяржаўную палітыку.

Такі варыянт абмяркоўваўся ва ўладных колах, але перамагла кансерватыўная опцыя — захаваць цяперашнюю сістэму пры мінімальных зменах. Нельга выключаць, што па меры ўзмацнення ізаляцыі і нагрувашчванні эканамічных праблем, уладам давядзецца вярнуцца да згаданага варыянту.

Лукашэнка даўным-даўно "ажаніўся" з уладай

— Пытанне больш з вобласці псіхалогіі, чым паліталогіі. І тым не менш задам яго. Фраза Лукашэнкі "любімую не аддаюць" стала мемам. Заўсёды ўзнікаюць наступныя паралелі: Лукашэнка не жыве з жонкай Галінай Радзівонаўнай з 94 года, калі не раней; і сам не жыве, і ёй не дае жыць, ізаляваўшы ў Шклове.

Тое ж самае адбываецца і з Беларуссю: раз беларусы адкінулі мяне, значыць, няхай краіна нікому не дастаецца. Гэта значыць стаўленне і да жонкі, і да краіны аднолькавае — як да сваёй уласнасці. У Лукашэнкі няма ўпэўненасці, што яму ўдасца пратрымацца ва ўладзе доўга (прынамсі, столькі, колькі хацелася б), а раз так, то можна разбураць ...

— Што тычыцца адносінаў Лукашэнкі з жонкай, тут складана мне што-небудзь сказаць. Няма, аднак, сумневу, што гэты чалавек ужо даўным-даўно ажаніўся з уладай і без яе не ўяўляе жыцця. "Любімую не аддаюць" — "любімай" для яго з'яўляецца ўлада.

Наколькі далёка ён гатовы пайсці дзеля абароны гэтай "любімай", складана сказаць. Хутчэй за ўсё, досыць далёка, каб даць загад страляць па сваіх апанентах. Каб ахвяраваць незалежнасцю Беларусі — хутчэй за ўсё, не. Бо страта незалежнасці азначала б і страту (абсалютнай) улады, а таксама страту якіх-небудзь надзей на ўваход у гісторыю ў якасці "бацькі нацыі".

пераклад Новы час
13:39 30/08/2021