АКТУАЛЬНЫЯ ТЭМЫ:

"Сістэма ў Беларусі заснавана на непавазе да чалавека". Мастак Андрэй Анро - пра палітыку, мастацтва і адчуванні пераменаў

На днях у Гродне адкрылася выстава маладога мастака Андрэя Анро, прысвечаная дыктатурам і аўтарытарным рэжымам у розных краінах свету. Аўтар спрабуе разабрацца ў прыродзе дыктатуры, як жыццё ва ўмовах несвабоды ўплывае на грамадства і тых людзей, якія служаць такім рэжымам. У нашым мінулым таксама ёсць вопыт жыцця ў дыктатуры, якім быў Савецкі Саюз, што моцна паўплывала на тое, якія мы, беларусы, ёсць сёння.

"Сістэма ў Беларусі заснавана на непавазе да чалавека". Мастак Андрэй Анро - пра палітыку, мастацтва і адчуванні пераменаў
1 из 3
Инсталляция с хозяйственным мылом. На каждом - марки с изображениями советских деятелей, причастных к террору. "Террор является частью любой тоталитарной и авторитарной системы. Важным моментом для меня стало то, что террором в Советском Союзе руководил уроженец Беларуси Феликс Дзержинский. Наша система поддерживает уважение к человеку, который руководил террором: его именем названы город, улицы и проспекты", - говорит Андрей Анро.
Мы сустрэліся з Андрэем і пагаварылі пра палітыку ў мастацтве, узаемадзеянні мастак-дзяржава і пра тое, як гэта - жыць у цяперашняй Беларусі, тым больш, калі ты - творчы чалавек.

- Андрэй, назавіце тры самых важных факты з Вашай біяграфіі, пра якія трэба ведаць.

- Я нарадзіўся і вырас у Смаргоні. Гэта важна, бо жыццё ў правінцыі заклала ўва мне пэўную базу.

Людзі з правінцыі едуць за адукацыяй у вялікія гарады. У 13 гадоў пасля заканчэння мастацкай школы ў Смаргоні я паехаў у Маскву, дзе ў той час жыў мой бацька, і там паступіў у Тэхнікум тэхналогіі, эканомікі і права на рэкламу, дзе нас вучылі візуальнай мове у фота, відэа і графіцы. У 20 гадоў пасля маскоўскага тэхнікума я хацеў паступіць у Беларускую акадэмію мастацтваў, але мяне не ўзялі, не дапусцілі нават да іспытаў. Тады я заняўся фатаграфіяй і паралельна займаўся самаадукацыяй у сферы жывапісу: шмат чытаў, глядзеў, спрабаваў, эксперыментаваў, і ўсур'ёз вярнуўся да яе праз сем гадоў. Гэта было ў нейкай меры пратэстам супраць таго, што я не паступіў у акадэмію. А любы пратэст - гэта сіла.

І, мабыць, трэці важны факт, які паўплываў на мяне як на мастака. Я, як і мае аднагодкі, вырас пры адным прэзідэнце, адным рэжыме, і гэта ўплывае на наша светаўспрыманне. Я беларус, таму ў мяне ёсць разуменне кантэксту, інтуітыўнае адчуванне кодаў, якія ёсць у дыктатурах і аўтарытарных рэжымах розных краін. Усе яны па сутнасці грунтуюцца на аднолькавых каштоўнасцях.

- Вы займаліся арт-фатаграфіяй і камерцыйным фота. Чаму Вы памянялі сферу дзейнасці і заняліся жывапісам? У Беларусі прасцей зарабіць і дасягнуць камерцыйнага поспеху ў фота, чым стаць паспяховым у жывапісу.

- Я перайшоў у жывапіс не з камерцыйнай мэтай. Была назапашаная стомленасць ад мовы фатаграфіі. Да таго ж, фота з самага пачатку было для мяне працягам жадання займацца жывапісам. Тое, што я не паступіў у Акадэмію мастацтваў, ударыла па маёй самаацэнцы. Я расчараваўся і думаў, што, магчыма, мне не варта займацца жывапісам, які з мяне мастак. І гэта даволі распаўсюджаны факт: многія фатографы - гэта не самарэалізаваныя мастакі.

Тут і далей фота - з выставы "Маўчанне сведчыць пра многае", Гродна


- У вёсцы ў Вас ёсць хлеў, пераабсталяваны ў майстэрню, дзе Вы доўгі час малявалі. Зараз Вы пераехалі ў Мінск і працуеце ў майстэрні, пад якую адведзены пакой у кватэры. Дзе працуецца лепш?

- Хлеў мне застаўся яшчэ ад прадзеда. Для мяне было важным, што гэта месца мае сваю гісторыю: пасля вайны дом прадзеда згарэў, і на час, пакуль будаваўся новы, усе жылі ў хляве, нават вокны там выразалі.

Але на самой справе не мае значэння, дзе працаваць - у горадзе ці вёсцы. Лепш там, дзе камфортней, а гэта часта залежыць ад знешніх умоў. Важней камфортнае асяроддзе майстэрні. У маленькай майстэрні, асабліва калі яна размяшчаецца ў пакоі здымнай кватэры, працаваць не вельмі камфортна: нельга разысціся па-поўнай, рабіць усё, што хочацца - убіць цвік у сцяну, развесіць працы. Нам з жонкай пашанцавала: мы знайшлі кватэру ў Мінску, дзе можам рабіць што захочам.

- Тое, што Вы не паступілі ў Акадэмію мастацтваў, Вы называеце адным з ключавых момантаў у жыцці. Наколькі важна для маладых мастакоў атрымаць акадэмічную адукацыю?

- Для любога мастака важна адукацыя. Тут ёсць два шляхі: самаадукацыя або адукацыя ў нейкай інстытуцыі. Беларуская акадамія мастацтваў была ключавой інстытуцыяй, куды паступалі тыя, хто хацеў займацца жывапісам. На той момант я не ведаў пра тыя ўнутраныя праблемы, якія там існуюць.

Акадэмія мастацтваў працягвае савецкую акадэмічную школу. Калі мастаку важна распрацоўваць тэхнічныя навыкі - вывучаць анатомію, распрацоўваць руку і вакамер - то трэба ісці ў акадэмію. Але ў наш час ў мастака не абавязкова павінна быць мастацкая адукацыя. Мастак - чалавек, які працуе над канцэптамі, ідэямі, з адчуваннямі. У першую чаргу гэта не майстэрства, якое выкладаецца ў акадэміі, а структура мыслення, падыходу, як ён фармуе сваё бачанне ў экспазіцыі.

Мае знаёмыя мастакі дзеляцца на два "лагеры": адны кажуць, добра, што ты не паступіў у акадэмію, цябе б там зламалі. Іншыя кажуць - дрэнна, што не паступіў, там бы ты распрацаваў майстэрства. Акадэмія робіць рамеснікаў, а рамесніка можна зрабіць з любога чалавека, пры жаданні можна навучыць маляваць за тры месяцы. Мысліць жа ў акадэміі не вучаць. І гэта актуальная праблема ў асяроддзі маладых мастакоў. З гэтай праблемай працаваў Сяргей Шабохін, беларускі мастак, які жыве ў Польшчы. Ён распрацаваў платформу KALEKTAR, гэта такая Вікіпедыя па беларускіх імёнах, галерэях, выставах, у тым ліку там ёсць і адукацыйная частка - курс лекцый для маладых мастакоў.

Старая школа мастацтва стварала аб'екты - гэта скульптура, карціна, то бок твор, на які глядзеў глядач, не звяртаючы ўвагі ні на што больш. Сучаснае мастацтва працуе ўжо з прасторай. Тут важная не толькі праца, але і дзе яна знаходзіцца. Мая цяперашняя выстава "Маўчанне кажа пра многае" размяшчаецца ў падвальным памяшканні, што пераносіць у атмасферу рэпрэсій, прыгнёту пры рэжыме, які быў у Савецкім Саюзе і ёсць у Беларусі.

Сёння мастакі працуюць праектамі. Свет паскараецца, чалавечую ўвагу складаней утрымаць. Глядач 20 стагоддзя мог каля адной працы прастаяць 10-15 хвілін, глядач 21 стагоддзя хутка праходзіць ўсю галерэю. І каб затрымаць чалавека і яго ўвагу, трэба пагрузіць яго ў праект.

- У сваёй творчасці Вы пераасэнсоўвае палітычныя вобразы. Чаму Вас цікавіць тэма палітыкі і наколькі яна цікавая беларускаму грамадству?

- Спачатку я займаўся палітыкай у шырокім кантэксце, вывучаў вопыт іншых дзяржаў і сістэм - аўтарытарных і таталітарных. Паступова прыйшоў да думкі, што хацеў бы заняцца беларускім кантэкстам. З 2015 года я займаўся тэмай без вестак зніклых "The Lost", і вырашыў зрабіць серыю работ аб зніклых без вестак беларускіх палітыкаў. Так з партрэта зніклага 20 гадоў таму Юрыя Захаранкі пачалася новая серыя. Сёння ёсць таксама партрэт Віктара Ганчара, у планах напісаць партрэты і іншых палітычных фігур, лёс якіх да гэтага часу выклікае пытанні. Гэта смерць Машэрава, Янкі Купалы.

Гэта балючае пытанне для беларусаў, якое трэба вырашыць - давесці расследванне справы знікнулых 20 год таму палітыкаў да канца.


Серыю "беларускага кантэксту" я малюю на фоне даматканага лёну. Даматканы лён для мяне - код беларускасці, нацыянальнай ідэнтычнасці. Наша інтэлігенцыя была знішчана чырвоным тэрорам, застаўся сялянска-рабочы клас, з якога пайшла цяперашняя Беларусь. Зразумела, што Беларусі як і ўвесь свет будзе адыходзіць аб рабоча-сялянскага класа, але беларуская ідэнтычнасьць, культура захавалася менавіта ў вёсках.

- Але чаму палітыка? 

- Цяжка сказаць, кожны мастак выбірае свой шлях у залежнасці ад светаадчування. І ня заўсёды ён ведае сам - чаму. Я адчуваю метафізіку таталітарных рэжымаў, адным з якіх быў Савецкі Саюз, з якога мы выйшлі. Пачалося ж усё ад адчування і асэнсавання жыцця ў правінцыі, дзе як раз мацнейшыя праявы такіх рэжымаў і прыгнечанне ініцыятывы.

Я калісьці вывучаў фатаграфію на палітычную тэматыку, гэта пэўная эстэтыка, з якой я працаваў, калі трэніраваўся ў жывапісу. У мяне назапасіўся пэўны матэрыял на гэту тэму.

Першая мая ўдалая праца, з якой усё і пачалося, таксама звязаная з палітыкай. Гэта партрэт невядомага чалавека, целаахоўніка, якога я знайшоў на агульнай фатаграфіі, дзе Адэнаўэр на сустрэчы з Хрушчовым вырашаў пытанне аб перадачы нямецкіх ваеннапалонных. Твар гэтага чалавека напалову быў падзелены святлом і ценем, мне падалося гэта сімвалічным. Па-першае, гэта адлюстроўвала пасляваенную абстаноўку пераходу ад аднаго свету да іншага, па-другое, паказвала, што ў палітыцы заўсёды два бакі, адзін бачаць усе, а другі застаецца ў цені.

Вось так адзін учынак, адна праца пацягнула за сабой чараду наступстваў. Як "эфект матылька". Мастак працуе не ад думкі, а ад унутранага адчування. Мастак - нерв грамадства і часу, ён рэагуе на нейкія падзеі. Гэта не рацыянальная істота, а хутчэй інтуітыўная.
#1#
- Пазнаёміўшыся з Вашымі працамі, сярод якіх, напрыклад, серыя графічных работ "Новы свет", у мяне склалася ўражанне, што Вы спрабуеце пераасэнсаваць савецкае мінулае, таталітарныя рэжымы, каб зразумець, чаму беларусы сёння такія, якія ёсць. Зразумець і прыняць наша мінулае, каб рухацца ў будучыню. У літаратуры падобным займаецца наша нобелеўская лаўрэатка Святлана Алексіевіч.

- Я канцэнтруе ўвагу на гэтых рэчах. Калі чалавек жыве ў адной сістэме, адной абстаноўцы, якая паўтараецца з дня ў дзень, ён проста перастае яе заўважаць. А заўважае тады, калі сітуацыя абвастраецца, напрыклад, перад выбарамі. Але ж гэта было заўсёды.

Я шукаў адказы ў рэжымах іншых дзяржаў. У КНДР максімальная канцэнтрацыя таталітарнай сістэмы. Але ж беларусы жылі ў падобным зусім нядаўна. Гэты страх, закладзены ў беларусах з часоў Савецкага Саюза, асабліва бачны ў старэйшага пакалення.

Праект пра Савецкі Саюз і постсавецкай настальгіі "Новы свет" - гэта серыя графічных работ, якая заснавана на аднайменным часопісе. На яго старонках я маляваў розныя палітычныя вобразы і сімвалы. Тэма стварэння новага свету, новага чалавека была вельмі актуальная ў таталітарных сістэмах - у Германіі часоў Гітлера, у Савецкім Саюзе. Мне цікава, які ён - ідэальны чалавек сістэмы, наколькі ён сапраўдны, ці гэта больш прыстасаванне да сітуацыі?

Адна з работ серыі беларускага кантэксту намаляваная са скрыншота фільма пра адмысловае падраздзяленне хуткага рэагавання. Аўтар цікавіўся пытаннем эксперыменту над чалавекам i яго межамі, як чалавек гартуецца і ператвараецца ў зброю, гатовую падпарадкоўвацца і выконваць любыя загады.

Беларусь у Савецкім Саюзе была эксперыментальнай пляцоўкай па стварэнні новага чалавека. Але гэты эксперымент увесь час правальваецца. Стварэнне новага чалавека магчыма толькі калі ён будзе адрэзаны ад уплыву знешняга свету. Самы ўдалы прыклад на гэтым шляху - такая суперзакрытая сістэма як КНДР.

Цяпер прыходзіць разуменне, што ў нас ужо не Савецкі Саюз, сістэма састарэла, і ёсць адчуванне, што людзі хочуць пераменаў. І яно ў выніку можа памяняць нашу прастору.

Беларусы ўнутрана вельмі заціснутыя. Беларусь працягвае ўстаноўку Савецкага Саюза, дзе дзяржава душыла любое іншадумства. Нам важна разумець, чаму мы працягнулі гэтую аўтарытарную сістэму. Усё ўпіраецца ў тое, што большасць людзей не ведалі іншых варыянтаў, не бачылі чагосьці іншага. Але час ідзе, людзей, якія жылі ў Савецкім Саюзе, усё менш, вырастае новае пакаленне. Так што перамены - гэта ўсяго толькі пытанне часу і матэматыкі.

Цяперашняя сістэма ў Беларусі хоча захаваць ідэалістычнае ўяўленне аб сабе, што да гэтага часу ўдавалася дзякуючы тэлевізару і больш пажылому пакаленню. Але тэлебачанне памірае, надыходзіць час ютуба і індывідуалізацыі - кожны сам выбірае сабе крыніцы інфармацыі. Калі ў Беларусь прыйшоў інтэрнэт, усе людзі пачалі адукоўвацца і паддавацца ўплыву знешняй культуры. Толькі дзякуючы інтэрнэту я адбыўся як мастак. Жывучы ў Смаргоні, маленькім гарадку, у мяне не было інфармацыі пра мастацтва, мастакоў. Інтэрнэт разбурыў усе мае дзіцячыя памылкі на гэты конт.

Пахаванне лідэра КНДР Кім Чэн Іра. Пахаванне правадыра - самы эмацыйны і асэнсаваны з усіх рытуалаў улады дыктатара. Для тых, хто служыць рэжыму, хто ўкладвае сэнсы жыцця ў постаць правадыра, яго смерць - сапраўдная катастрофа. Але наколькі шчырая гэтая істэрыка?

- Часта чую ад актыўных і творчых людзей, што галоўнае, чым можа дапамагчы ім наша дзяржава - гэта не перашкаджаць. Як Вы бачыце гэта ўзаемадзеянне "мастак - дзяржава"? Ці павінен мастак быць у апазіцыі да ўлады - любой, нават дэмакратычнай?

- Мастак сам па сабе постаць пратэстная. Гэтая пратэстнасць не абавязкова да ўлады. Яна можа быць да культуры, мінулага, традыцый. Любое мастацтва - гэта адначасова працяг традыцыі і барацьба з ёй. Усе вялікія мастакі прыўносілі нешта новае ў мастацтва. Але нешта зусім новае яны стварыць не маглі, таму што мастацтва не працуе без кантэксту, гісторыі. Па вялікім рахунку, мастацтва - гэта зносіны паміж людзьмі. Без разумення таго, што было, без мінулага няма мастацтва.

Калі казаць пра беларускую сітуацыю, то існуючы ў нашай краіне саюз мастакоў - гэта хутчэй рамеснікі, чым творцы, яны выконваюць замовы, а не ствараюць сваё. Жывое мастацтва існуе насуперак дзяржаве.

Партрэт маладой беларускай ідэолага. Увесь яго выгляд з сумленнымі блакітнымі вачыма кажа пра тое, што ў яго жыцці-пры-дыктатуры ўсё будзе добра: і праца, і зарплата. Але мярцвяна-блакітнае свячэнне на яго твары намякае на тое, што бессэнсоўная паслухмянасць, страх перад будучыняй без звыклых апор не праходзяць бясследна.

Калі ў нашай краіне вырашылі ўвесці падатак на дармаедства і трэба было даказаць, што ты чалавек творчай прафесіі, мне стала цікава, хто засядае ў камісіях, якія прымаюць рашэнні, як яны ацэньваюць людзей і што абмяркоўваюць пры гэтым. У гэтых камісіях шмат людзей з Саюза мастакоў. Яны задавалі пытанні, мала звязаныя з творчасцю і кантэкстам сучаснага мастацтва. Яны - рамеснікі, якія імкнуцца быць па-за палітыкай. Але гэта смешна. Быць па-за палітыкай у сучасным грамадстве немагчыма.

- Давайце паглядзім на гэтую тэму з другога боку - з пункту гледжання падтрымкі маладых мастакоў і наогул творчых людзей. Практычна ў кожнай краіне ёсць фінансавыя структуры ў сферы культуры, арыентаваныя на падтрымку таленавітых, перспектыўных людзей мастацтва, навукі, грамадскай дзейнасці. У Беларусі ж асноўны прынцып падтрымкі творчых людзей - палітычны. Калі ты не лаяльны да ўлады, то не атрымаеш падтрымкі ні ад Міністэрства культуры, ні ад камітэта пры прэзідэнце па падтрымцы таленавітай моладзі, ні прафесійных творчых саюзаў.

- Гэта прынцып любой аўтарытарнай сістэмы: дазволена ўсё, акрамя палітыкі.

- У канцы мінулага года шмат каго ускалыхнула самагубства маладога мастака Захара Кудзіна. Трагедыя аднаго мастака выявіла трагедыю многіх творчых людзей у Беларусі, якія не могуць рэалізавацца і стаць паспяховымі ў нашай краіне.

- Гэта цяжкае пытанне для ўсіх мастакоў, і не толькі для тых, хто жыве ў Беларусі. Па дадзеных даследаванняў, у сярэднім толькі 10% мастакоў ва ўсіх краінах зарабляюць на сваім мастацтве, а 90% не зарабляюць нават пражытачнага мінімуму.

Мастацтва - гэта не пра зараблянне грошай. Ты можаш стаць рамеснікам, пайсці ў індустрыю камп'ютэрных гульняў або рабіць кніжныя ілюстрацыі. Але гэта прафесія ілюстратара, а не мастака. Мастак прыносіць сябе ў ахвяру мастацтву. Можа "стрэліць", а можа і не. Калі ўзяць любога паспяховага мастака і вывучыць яго біяграфію, то мы ўбачым, што яго поспех - сукупнасць выпадковых фактараў: дзесьці з кімсьці пазнаёміўся, цябе кудысьці запрасілі або цябе парэкамендавалі. У маёй кар'еры ўсё так жа пачалося: спачатку з інтэрнэту, калі я выставіў першую сваю ўдалую працу ў Фэйсбук. Галерэі пачалі звяртаць увагу і запрашаць паўдзельнічаць у групавых, а потым і індывідуальных выставах.

Серыя "Партрэты правадыроў". З канцэпта выставы: дыктатура патрабуе падпарадкавання не ад страху, а па любві. Выкрут любой дыктатуры - пераканаць, што "галоўная асоба дзяржавы" ледзь ці не з нараджэння мае твар, прыдатны для параднага партрэта, бюста і помніка. Твар, годны таго, каб яго цытавалі і тыражавалі. Серыя "Партрэты правадыроў" разбурае гэтую ілюзію, вяртаючы правадырам чалавечае. Дыктатары - гэта не помнікі самім сабе, гэта ўсяго толькі сапсаваныя бязмежнай уладай людзі.

- Гісторыя з Захарам Кудзіным раскрыла шмат нюансаў, звязаных таксама са стаўленнем да мастакоў у нашым грамадстве - ім не плацяць за іх працу. Плюс адсутнасць рынку, беднасць людзей - гэта сапраўдная бяда для сучаснай беларускай культуры.

- Роля мастака ў грамадстве - гэта вельмі складанае пытанне. Часта мастакі робяць некамерцыйныя выставы, праекты, за якія ім не плацяць, але ў той жа час гэта вялікая праца. Любая выстава прыцягвае людзей у галерэю, служыць рэкламай. Але ў нас усе прывыклі да таго, што мастакі працуюць за проста так, на імя.

Гэта звязана з праблемай ўсёй сістэмы, якая заснавана на непавазе да чалавека. Важна прывіваць новую думку, што гэта нармальна - плаціць мастаку за яго працу, і ўвогуле - так робіцца. Я хадзіў на лекцыю ўкраінскай мастачкі ў Мінску, і яна таксама закранула гэтае пытанне. Яна распавядала, што цяпер, калі яе запрашаюць дзесьці выставіцца, яна адразу ж агаворвае ганарар, іначай - проста адмаўляецца. І ва Украіне гэта выклікае шок, таму што раней такога не было. Гэты прыклад вельмі добры, які паказвае пераход на новы ўзровень, дзе больш павагі адзін да аднаго.

- А Вы лічыце сябе паспяховым?

- Для мяне поспех - гэта калі ты пачынаеш ўплываць на іншых мастакоў. Ты працягваеш традыцыю. Часта можна зразумець, адбыўся мастак ці не, пасля яго смерці. Але вядома, хацелася б дасягнуць поспеху і самарэалізацыі яшчэ пры жыцці - у творчасці і ў камерцыйным плане. Гэта ўзаемазвязана. Грошы прыходзяць як дадатак да поспеху.

- Нядаўна беларусы творчых прафесій - акцёры, музыкі, рэжысёры, мастакі - абвясцілі культпратэст супраць таго, што адбываецца цяпер у нашай краіне, з патрабаваннем сумленных выбараў і вызвалення беларускіх палітвязняў. Думаю, Вы чулі пратэстную песню "ВАМ" на верш Уладзіміра Някляева. Як Вы ставіцеся да падобнага?

- Любая падобная праява грамадзянскай пазіцыі вельмі важная, гэта новая прыступка на шляху да грамадзянскай супольнасці. За грамадзянскай супольнасцю будучыня. Усё самае добрае ў нашай краіне адбываецца не дзякуючы ўладзе, а дзякуючы неабыякавым людзям, іх згуртаванасці.

Улада ў любой краіне, прымаючы непапулярныя рашэнні, намацвае межы дазволенага. У еўрапейскіх грамадствах на такія дзеянні ўладаў ўзнікае пратэст. Часта са зводак сусветных навін мы чуем пра забастоўкі то чыгуначнікаў, то яшчэ кагосьці. Калі не адрэагаваць адразу, у наступны раз дзяржавай могуць быць ужытыя яшчэ больш жорсткія меры, якія абмяжоўваюць чалавека. Таму так важна, каб у краіне была грамадзянская супольнасць, каб людзі згуртавана адстойвалі свае правы. Гэтаму важна вучыцца, і гэта наступны крок для Беларусі.


12:30 16/07/2020