АКТУАЛЬНЫЯ ТЭМЫ: Еўрапейскія гульні ў Мінску Выбары-2019 Змяненне Канстытуцыі Курапаты Беларусь-Расія Забойства Паўла Шарамета

Мастак Алесь Сураў: Каб перамагчы Лукашэнку, яго трэба палюбіць

Вальнадумны мастак, які рве шаблоны - Алесь Сураў вядомы як адзін з самых неардынарных мастакоў Гродна, аўтар дзясяткаў дзёрзкіх смелых палітычных карыкатур, за якія падвяргаўся пераследу ўладаў, чалавек, які выпрабоўвае людзей сваім часам даволі жорсткім гумарам, але заўсёды адкрыты да зносін. "Беларускі партызан" сустрэўся з самым "суровым" мастаком і пагаварыў пра мастацтва, гумар у палітыцы і жыцці.

Мастак Алесь Сураў: Каб перамагчы Лукашэнку, яго трэба палюбіць
З Алесем Суравым мы сустрэліся каля яго майстэрні ў адным з гарадзенскі дворыкаў у самым цэнтры горада і вырашылі прагуляцца па марознай Гародні.

"Я з вёскі, з каранямі, і ведаю, як што трэба рабіць"

- Вы нарадзіліся ў вёсцы Самойлавічы Брэсцкай вобласці (сёння ўжо не існуе - увайшла ў межы горада Бяроза ў 1990-х гадах, заўв. аўт.). Як Вы лічаце, дзяцінства ў палескай вёсцы паўплывала на развіццё Вашага мастацкага бачання, стылю, на пачуццё гумару? Можа быць, выхаваліся нейкія рысы характару, якія дапамагалі потым у жыцці?

- Пэўныя рысы характару, густ, мастацкае пачуццё гармоніі ўспрыняцця свету, колераў, формаў - гэта нешта дадзенае звыш, што закладваецца ў чалавеку з нараджэння. Але тое, што я нарадзіўся і рос у палескай вёсцы, сапраўды паўплывала на маё бачанне свету. Яшчэ маленькім я сядзеў на вясковых вяселлях і слухаў размовы людзей, пахабныя частушкі. Гэтага ўсяго ў горадзе не пачуеш. 

Мая беларускасць паходзіць менавіта з вёскі. Хоць, калі я прыехаў у Мінск у 15 гадоў паступаць у мастацкую вучэльню, беларусам сябе не адчуваў. Для мяне Беларусь была там, на ўсходзе, у Мінску. Дома мы размаўлялі на палескай гаворцы, якая вельмі адрознівалася ад беларускай літаратурнай мовы. Беларускай літаратурнай мове я вучыўся гэтак жа, як і рускай. Я жыў сярод этнаграфіі, застаў саламяныя дахі, у маёй хаце стаяў ткацкі станок, на якім ткала мама. Шмат што з таго, чым у звычайным жыцці карысталіся людзі, зараз знаходзіцца ў музеях. Я ж з гэтага выйшаў, усё гэта ўбіраў у сабе, і ў выніку гэта вылілася ва ўсведамленне, кім я ёсць.

Маё паходжанне шмат мне дало, я заўсёды быў больш упэўненым у сабе: я з вёскі, з каранямі, ведаю, як што трэба рабіць.

Пра тое, у якім стане знаходзіцца беларуская культура ў Савецкім Саюзе, я зразумеў у класе сёмым дзякуючы кнігам пра індзейцаў. Я цікавіўся жыццём індзейцаў, як усе пацаны таго ўзросту, і аднойчы ўсвядоміў, што мы, беларусы - тыя ж індзейцы: нас таксама захапілі, загналі ў рэзервацыі, пазбавілі нас нашай мовы. У вясковай рускай школе з нас жорстка выбівалі мову, прыгаворваючы "кажыце правільна", гэта значыць - па-руску.

У мастацкай вучэльні ў Менску я трапіў у атмасферу, дзе шанавалася беларуская мова, дзе была пэўная колькасць людзей, якія размаўлялі толькі па-беларуску. Міхаіл Анемпадыстаў вучыўся на два курсы вышэй за мяне, на маім курсе вучыўся Лявон Вольскі і ўся "Мроя", і ўсе яны гаварылі па-беларуску. Я адразу далучыўся да беларускамоўных людзей, яны былі блізкія мне па духу.

- У вёсках звычайна жывуць людзі канкрэтныя, людзі справы, і тут вясковы хлопчык вырашыў стаць мастаком. Як да гэтага паставіліся Вашыя бацькі?

- Я іх да гэтага падрыхтаваў. Мне з самага ранняга дзяцінства ўвесь час хацелася ўзяць аловак, ручку і маляваць, хоць я ніколі гэтаму не вучыўся. На ўсе грошы, якія ў мяне заставаліся пасля паходаў у краму, я заўсёды купляў сабе альбомы для малявання. І бацька казаў - табе колькі не пакінь грошай, ты ўсё перавядзеш на паперу, каму патрэбныя твае малюнкі? Казаў, але ніколі не забараняў купляць.

Мой дзед па матчынай лініі пры Расійскай імперыі, а пасля пры паляках тры разы ездзіў у Амерыку на заробкі. Мама мне расказвала, што яны саромеліся свайго бацькі, таму што ў нядзелю ўсе ідуць у царкву ў вышыванках, спадніцах, кажухах - як сапраўдныя этнічныя беларусы. Толькі мой дзед апранаў смокінг, белую кашулю, гальштук-мятлік, браў кіёк і шоў у царкву, як пан. А ён пасля Амерыкі, пабачыўшы свет, ужо не мог па-іншаму. Ён сябе адчуваў чалавекам свету. Думаю, цяга да свету, усяго новага ад дзеда перадалася мне.

Калі я паступіў у вучэльню і мне прыйшоў выклік вучыцца, гэта быў шок для ўсёй вёскі. Я адразу з першага разу здаў усе пяць іспытаў на чацвёркі і паступіў - нароўні з тымі, хто скончыў Парнат імя Ахрэмчыкі (гімназія-каледж мастацтваў у Менску - заўв. аўт.), мастацкія школы. Напэўна, мне дапамагла мая сялянская кемлівасць: на іспытах я хутка зразумеў, што ад мяне патрабуецца, пачаў сачыць за іншымі і на хаду вучыцца. Не спяшайся, падумай, паглядзі, як робяць людзі - гэтаму навучылі мяне бацькі.

Калі пра гэта даведаўся мой бацька, чалавек даволі суровы, ён шчыра расплакаўся ад шчасця - яго сын паступіў у мастацкую вучэльню. А мама ўспрыняла навіну спакойна, сказаўшы, што яна і так ведала, што ў мяне ўсё атрымаецца.

"Гродна - гэта горад, дзе з цэнтра можна за 5 хвілін прыйсці ў 19 стагоддзе".

"У нас ёсць шанец выйсці з гэтай стагнацыі зусім іншай дзяржавай"

- Вы былі піянерам, камсамольцам?

- Вядома.

- На Вас гэта неяк паўплывала? Як Вы ставіцеся да савецкага камсамолу?

- Камсамол навучыў мяне ставіцца да іншых людзей з павагай. Ідэалагічная мішура зляцела вельмі хутка разам з бальшавікамі, а гэтая выгадаваная якасць засталася.

Нас жа як рыхтавалі: калі ты не лох, то павінен стаць акцябронкам. А цябе не возьмуць у акцябраты, калі ты дрэнна вучышся, хуліганіш. Гэта была даволі стройная савецкая сістэма па мабілізацыі чалавека. Для дзіцяці значок акцябронка - гэта ацэнка таго, што ты лепшы. Бальшавікі па-майстэрску гэтым маніпулявалі.

Піянэрыя скапіяваная са скаўцкага руху, тут толькі замест Бога - Ленін. Кодэкс будаўнікоў камунізму і той скрадзены з Бібліі. Улады рабілі новую савецкую рэлігію.

Я заўсёды быў у першых шэрагах, калі быў піянерам. У 14 гадоў першым са свайго класа ўступіў у камсамол. Але ў старэйшых класах у мяне ўжо было шмат пытанняў да савецкай улады. Мой бацька ніколі адкрыта не выказваўся на гэты конт, але праз хохмы, падколкі ён увесь час здзекваўся з савецкай улады. У нашай вёсцы ўсе добрым словам узгадвалі, як было пры Польшчы. А гэта ж капіталістычны вораг. Я ў малодшых класах прасіў маму - раскажы пра партызанаў, так як яна жыла ў час вайны. І яна казала, ой, Сашка, партызаны - такія бандыты. Як бандыты? Для мяне гэта было шокам. Я ж чытаў у кніжках, глядзеў у фільмах, што яны былі героямі.

У школе, у класе сёмым, калі на палітінфармацыі ў нас убівалі ідэалагічныя штампы - які дрэнны ўвесь капіталістычны свет, гэты "загніваючы Захад", я ўвесь час казаў - не трэба хлусіць. Я тады чытаў шмат кніг, і бачыў, што там ёсць шмат таго, чаго няма ў нас. Магчыма, там і былі недахопы, але нам да такога "гніення" было ісці і ісці. Мой дзед ездзіў у Амерыку, калі там была вялікая стагнацыя, і пры гэтым усё роўна зарабляў велізарныя грошы. На што настаўніца прыйшла да мамы і сказала, каб я менш выказваўся, інакш мной зоймецца КДБ і міліцыя. У мінскае вучылішча я прыехаў ужо скончаным антысаветчыкам.

- У нас і цяпер ёсць піянэрыя.

- Сёння гэта проста абгортка. Раней у ідэалагічную абгортку закладвалася рэальная праца з дзецьмі - іх вучылі жыць у савецкім грамадстве з павагай да чалавека. У аснове ляжалі хрысціянскія каштоўнасці, толькі перайграныя. Зараз жа гэтая абгортка як дзіравая коўдра - у краіне няма ідэалогіі. Сёння піянэрыя і БРСМ - з душком, людзі, якія кіруюць гэтымі арганізацыямі, самі не вераць у іх, галоўнае - зарабіць на гэтым грошы. У БРСМ ідуць самыя цынічныя пафігісты.

Лукашэнка ў інтэрв'ю Ксеніі Сабчак, калі яна спытала, што ён лічыць найбольшым правалам за 20 гадоў кіравання, адказаў - тое, што за гэты час ён і яго адміністрацыя не стварылі сваёй ідэалогіі. У краіны не можа быць іншай ідэалогіі, як свая гісторыя і культура. Улады гэта позна зразумелі і пачалі так званую "мяккую беларусізацыю", спрабуюць фармаваць самаідэнтыфікацыю, што мы ўсё ж беларусы. 

Разам з тым, ідзе расцягнутае ў часе фарміраванне беларускай свядомасці і дзяржаўнасці. Ідзе гістарычны працэс. Мы прывыклі за апошнія 100 гадоў, што прыйшлі палякі, сказалі - тут Польшча. Прыйшлі немцы, кажуць - тут Германія. Прыйшлі рускія, кажуць - тут Расія. А гістарычны працэс расцягнуць у часе, працэс фарміравання нацый даволі працяглы. Для гістарычнага працэсу 100 гадоў дзяржаве, як абвясцілі БНР - гэта раўнасільна нараджэнню немаўля.

Начытаўшыся лекцый Гумілёва, я зразумеў, што ў беларусаў ёсць вялікі шанец выйсці з гэтай стагнацыі зусім іншай, нармальнай дзяржавай, менавіта Беларуссю, а не ВКЛ ці чымсьці яшчэ. Гэта бачна па людзях, якія сёння ёсць у Беларусі. Адзіная наша праблема - гэта ўлада, якую тэрмінова трэба мяняць ці рэфармаваць.


"Мы варылі савецкія майкі і футболкі, набівалі на іх трафарэты і прадавалі - абарот быў неверагодны"

- Вы вучыліся ў мінскай мастацкай вучэльні імя Глебава. Ці магчыма навучыцца быць мастаком?

- Тэхнічна навучыць маляваць, размешваць фарбы можна нават малпу. Сапраўдным мастаком, творцам, які сваёй творчасцю правакуе думкі, пачуцці ў іншых, можа стаць толькі чалавек, які ўсё вакол сябе любіць - прыроду, людзей, архітэктуру, увесь свет. Які жыва гэта ўспрымае, праз сябе прапускае і выдае на свае палотны.

- Прыгадалася фраза французскага філосафа і пісьменніка Жан-Поль Сартра "У чалавека ў душы дзірка памерам з Бога, і кожны запаўняе яе, як можа". А мастак затым - перадае гэта на палотны.

- Менавіта так. Аснова творчасці - гэта праца над сабой, усведамленне таго, што адбываецца. У гісторыі заўсёды заставаліся мастакі-інтэлектуалы. А тыя, хто прадаецца на барахолках па цане капеек, толькі адлюстроўваюць рэчаіснасць. Калі мастак запоўніў дзірку паміж Богам і сабой перажываннямі, заснаванай на працы над сабой, сціснуў гэта і выплюхнуў у карціну, яна будзе свяціцца і не пакіне абыякавым. Таму што туды закладзена душэўная энергія.

- Раскажыце, як Вы зараблялі ў студэнцкія гады?

- Можна было пайсці па школах і аформіць які-небудзь тэматычны куток, стэнд, напрыклад, прысвечаны рэвалюцыі. Былі "халтуры", ніяк не звязаныя з мастацтвам: напрыклад, мы па начах разгружалі вагоны на мінскай таварнай станцыі. Там выдатна плацілі: за разгрузку аднаго вагона кожнаму маглі даць па 10 рублёў - гэта можна паўмесяца жыць за ноч працы.

А можна было зарабіць і па-іншаму. Мы як маладыя мастакі чыталі розныя часопісы і ведалі сусветную моду, як людзі апранаюцца. Нічога такога ў Савецкім Саюзе не было, усё было даволі прымітыўна. Мы ж шукалі спосабы выглядаць не так кандова, як астатнія.

Першыя мае заробкі звязаны з адкрыццём: калі да звычайных савецкіх джынсаў прышыць заходнюю лэйблу, яны адразу ўспрымаюцца як нешта значнае. У маёй групе быў вельмі таленавіты хлопец Саша Мароз, які навучыў мяне выпальваць на скуры такія лэйблы. Аднойчы, стоячы ў чарзе ў краме "Спорттавары" у Мінску, я ўбачыў скураное мацаванне для лыжаў - шыкоўная скура і такога колеру, як трэба. Я скупіў ўсе, яны каштавалі капейкі. І пачаў маляваць на іх Montana, Levi Strauss і іншыя. Спачатку выжыгальнікам, а потым - нязмыўным тонкім фламастарам. І людзі куплялі гэтыя маленькія штукі за тры рублі, а з адной палоскі мацавання атрымлівалася 5 лэйблаў. Неверагодны абарот!

Потым я пайшоў далей, пачаў рабіць "фірмовыя" майкі: звычайную савецкую майку варыў у тазіку з анілінавым фарбавальнікам, потым замацоўваў атрыманы колер воцатам або соллю. Затым, калі ўсё высахне, набіваў трафарэт, падгледжаны ў заходнім часопісе. Я хадзіў у Ленінскую бібліятэку ў Мінску, дзе былі разнастайныя часопісы з усяго свету па дызайну і мастацтву, браў гэтыя часопісы і на кальку перамалёўваў розныя фірмовыя знакі, выразаў трафарэт і набіваў на майках.

Майка каштавала 2 рубля 20 капеек, фарбавальнік - капеек 40, на адной таблетцы фарбавальніка можна было зварыць тры майкі. Пасля іншай фарбай набіваеш трафарэт - і майка каштуе 10-15 рублёў. Іх адрывалі з рукамі. Я прыязджаў летам у вёску і не хацеў гэтым займацца, але мясцовыя пацаны, на 5-7 гадоў старэйшыя за мяне, бачылі, што на мне апранута, прыходзілі і прасілі: слухай, малы, зрабі такое ж і мне. А на тыя часы за тры рублі студэнту можна спакойна жыць тры дні.

Здараліся і кур'ёзы. Мы рабілі лэйблы і не заўсёды ведалі, што яны азначаюць. Напрыклад, у вёсцы я адбіваў ўсім майкі з надпісам "Альвецці", а гэта аказалася фірма, якая выпускала пішучыя машынкі. Самая крутая мая майка - цёмна-вішнёвага колеру з выбітай белай шпількай і надпісам "Панк-рок". У мяне ў вёсцы яшчэ нават не ведалі, што такое панк.

А потым мы выявілі, што ёсць савецкія байкавыя зімовыя мужчынскія футболкі. Яны былі вельмі якасныя, баваўняныя, але колер быў жудасны. Мы іх таксама варылі, набівалі трафарэты, і гэтыя футболкі сыходзілі ўжо мінімум за 25, а то і 50 рублёў.

У той час джынсы на Камароўскім рынку з рук каштавалі 180 рублёў, а то і 240, і народ купляў. Пасля войска ў мяне заробак быў 105 рублёў. Сам я ніколі такіх джынсаў не купляў, бо лічыў, што набываць штаны за 9 стыпендый - гэта абсурд. Я сам шыў сабе стылёвыя штаны, падгледжаныя на заходніх узорах, выдумляў фірмовыя лэйблы.

- У Вас была магчымасць застацца жыць і працаваць у Мінску. Як Вы трапілі ў Гродна? У гэтым выпадкова жанчына не замешана?
- Я ўпершыню прыехаў у Гродна ў 1984 годзе па запрашэнні сваёй сяброўкі, з якой вучыўся. Быў вельмі гарачы жнівень, я хадзіў па самлеламу гораду і быў неверагодна ўражаны захаванай архітэктурай, прыгожымі вулачкамі, тут адчуваўся дух гісторыі. Я закахаўся ў гэты горад. Па заканчэнні вучобы ў вучылішчы я дамогся размеркавання менавіта ў Гродна. Музей гісторыі рэлігіі, дзе я працаваў, быў вельмі прасунутым, адным з лепшых у краіне, і я на 7 гадоў апынуўся ў самым цэнтры Гродна і культурнага жыцця (на фота - музей знаходзіўся ў памяшканні праваслаўнага манастыра - заўв. аўт.). У 1991 годзе я разам з сябрамі адкрыў у музеі першы прыватны бар у Гродне "Кляштар", які адразу ж палюбілі журналісты, творчыя людзі. Тады праходзіла антыалкагольная кампанія Гарбачова, а ў нас быў алкаголь з усяго свету. І самая лепшая кава. Праз два гады музей аддалі праваслаўнай царкве, некаторыя "вернікі" кінуліся выносіць усё з музея, і нават даходзіла да боек з супрацоўнікамі - мы абаранялі музейныя экспанаты.

"Калі ў нас здарыўся такі прэзідэнт, як не ўзяцца за аловак?"

- У Гродне Вы працавалі афарміцелем у Музеі гісторыі рэлігіі, затым - галоўным мастаком у тэатры лялек...

- Першы мой спектакль "Прышэлец", пастаўлены ў тэатры лялек па п'есе французскага пісьменніка Макса Эйроля, стаў ў 1997 годзе спектаклем года Беларусі. Мы запісалі спектакль на відэакасету і адправілі Эйролю, у якога быў свой прыватны тэатр. Ён быў так уражаны, што запрасіў нас у Францыю, дзе мы гастралявалі два тыдні і мелі неверагодны поспех. Я тады мог спакойна застацца ў Францыі, у мяне нават было месца працы. Калі спектакль паглядзелі французскія чыноўнікі, нечакана для нас прыйшоў транш ад Міністэрства культуры Францыі, які мы падзялілі на ўсіх.

- Прыблізна ў гэты час Вы пачынаеце маляваць палітычныя карыкатуры ў газеце "Пагоня". Навошта Вам гэта было патрэбна? У Вас быў поспех у тэатры, вялікая колькасць персанальных выставаў, у тым ліку за мяжой, напрыклад, Міндане (Германія)?

- Вось тут і праявілася камсамольскае савецкае выхаванне: нельга быць абыякавым да таго, што адбываецца ў тваім жыцці. Ты заўсёды павінен быць у першых шэрагах будаўніцтва чагосьці новага. У 1988 годзе я далучыўся да руху БНФ. І калі да ўлады прыйшоў Лукашэнка са сваёй хеўрай, я не прыняў гэтага і адразу пайшоў у адкрытыя канфрантацыю. У 1994 годзе я два разы перапыніў перадвыбарчы мітынг Лукашэнкі ў Гродне - свісцеў у пальцы і крычаў на яго. Мяне "павязала" міліцыя, заламала рукі і павяла ў пастарунак. Гэта ўбачыў Мікалай Маркевіч, на той час дэпутат Вярхоўнага савета 12-га скліканьня, падскочыў да нас са сваім дэпутацкім пасведчаннем і забраў мяне. Так я трапіў у газету "Пагоня" (Мікалай Маркевіч быў заснавальнікам і галоўным рэдактарам выдання - заўв. аўт.)

Бацька ў дзяцінстве часта купляў часопісы "Кракадзіл", "Вожык", ён страшна любіў карыкатуры. Ён быў у душы антысаветчыкам, і таму набываў і чытаў сатыру на савецкі лад. Таксама ён выпісваў газету "Праца", і там таксама былі карыкатуры на апошняй старонцы. Я іх выразаў і збіраў, мне было цікава, як гэта людзі так бачаць і малююць. Усё гэта паўплывала на фарміраванне майго гумарыстычнага погляду на рэчаіснасць. І калі ў нас здарыўся такі прэзідэнт, як не ўзяцца за аловак? З'явіліся ідэі, я замаляваў і прынёс Мікалаю Маркевічу ў газету. Ён быў у захапленні. У мяне прачнуўся азарт - так і панеслася.

Я малюю карыкатуры да гэтага часу, ідэй хапае, я магу любую, самую сур'ёзную падзею вывернуць так, каб над ёй усе сьмяяліся. Мне часам кажуць - як можна над гэтым смяяцца, блюзьнерыць. Але сур'ёзнае і смешнае - два бакі аднаго медаля. Я праз гумар, не пахабна паказваю іншы погляд на сур'ёзныя рэчы, гэта прымушае думаць, знікае аднабаковасць. У свеце няма адназначных падзей.

"Я заўсёды любіў блукаць па гарадзенскіх дворыках з аднаго стагоддзя ў іншае".


"Недасканалая ўлада заўсёды будзе баяцца смеху, бо гумар не пакідае шанцаў надзьмуваць шчокі"

- 2 сакавіка 1999 года адначасова ў рэдакцыі газеты "Пагоня", аб'яднанні "Ратуша" і лялечным тэатры прайшлі ператрусы. КДБ і міліцыя знізу даверху перавярнулі Вашу кватэру ў пошуках "інфармацыйных матэрыялаў, звязаных з альтэрнатыўнымі выбарамі, карыкатуры і іншую друкаваную прадукцыю". Гісторыя са штурмам лялечнага тэатра ў пошуках брашуры з карыкатурамі на Лукашэнку цягне на сцэнар для баевіка. У 1999 годзе Вы падвергліся судоваму пераследу за свае карыкатуры, і толькі дзякуючы ўмяшанню міжнароднай супольнасці пазбеглі турэмнага зняволення. Як сёння глядзіце на тыя падзеі? На Ваш погляд, чаму палітыкі так баяцца гумару і жартаў у свой адрас, калі так нервова рэагуюць?

- Калі да Лукашэнкі трапіла мая брашура з карыкатурамі на яго, ён даслаў групу КДБ, якая перавярнула ўсю Гародню ў яе пошуках. Калі б я быў прэзідэнтам-дыктатарам у якой-небудзь краіне, і са мной здарылася падобная сітуацыя, я б загадаў схапіць карыкатурыста і... ўзнагародзіць яго. І гэтым адбіў бы жаданне ў сваіх падначаленых баяцца смеху. Гэта вызваліла б усіх.

Усё, што звязана з палітыкай, - гэта падман. Палітыкі навязваюць людзям свае погляды, думаючы, што яны лепш ведаюць, куды трэба рухацца народу. І калі ты раптам любую пазіцыю пачынаеш падвяргаць смеху, палітыкі пачынаюць разумець, што ўсё, што яны кажуць, гэта бравада, высмактаная з пальца. Самая магутная і адзіная для ўсяго чалавецтва ідэя - тэалагічная, ідэя Бога, які ёсць любоў. Усё запісана ў Бібліі, якія тут яшчэ патрэбны палітыкі, якія хочуць нас кудысьці вясці? Жывіце паводле Бібліі, любіце адзін аднаго - усё. Такая палітычная формула павінна быць для ўсіх прэзідэнтаў. І не трэба ніякай апазіцыі. А палітыкі ставяцца да народу не з любоўю, а з пункту гледжання асабістай выгады.

Усе такія неверагодна разумныя, такія супрацьлеглыя, апазіцыйныя, але ўсіх у рэшце рэшт можна знайсці ў ложку з жанчынай. Так што ёсць цэнтр Сусвету і самая праўда? Гэта ложак з жанчынай. Любоў. Усё астатняе - мішура.

Для таго, каб перамагчы Лукашэнку, яго трэба палюбіць. Асэнсаваць, што гэта няшчасны запалоханы хлопчык, якога ў яго двары ў вёсцы на беларускай мове цкавалі за цыганскае паходжанне. Тыя хлапчукі з дзяцінства давялі яму, што ён не беларус. Адсюль усе цяперашнія беды Беларусі.

- У савецкія часы за жарты пра Сталіна маглі расстраляць. Калі браць ЗША, там кожны вечар паказваюць шоу, дзе жартуюць над прэзідэнтам і іншымі палітыкамі. Ці ёсць сувязь паміж узроўнем развіцця грамадства, дзяржавы, палітычнай сістэмы і стаўленнем уладаў да палітычнага гумару?

- Калі ўлада баіцца жартаў, яна надзьмутая. Упэўненая ў сабе ўлада заўсёды нармальна ўспрымае жарты ў свой адрас. Так, мы не ідэальныя, значыць, ёсць падстава пажартаваць. Гельмут Коль (фэдэральны канцлер Нямеччыны 1982-1998 гг. - заўв. аўт.) купляў часопісы з усяго свету і збіраў карыкатуры на сябе. Карыкатуры, жарты дазваляюць паглядзець на сябе з боку і не рабіць памылак. Недасканалая ўлада заўсёды будзе баяцца смеху, бо гумар не пакідае шанцаў надзімаць шчокі. Чым вышэй грамадская самасвядомасць, чым больш моцная і інтэлектуальная ўлада ў дзяржаве, тым менш яна баіцца жартаў. Раней каралі спецыяльна трымалі пры сабе блазнаў з вострым розумам, бо смех, жарт сцірае ўсё шалупінне, ганарыстасць і паказвае рэчаіснасць з іншага боку. Жарт ачышчае грамадства, людзі разумеюць, як не трэба рабіць. Калі чалавек не ўспрымае жартаў, ён заўсёды дойдзе да гвалту.

Жарты ў свой адрас я заўсёды аналізую - можа, сапраўды, у мяне ёсць нейкі недахоп. Хоць вядома, жарты бываюць балючыя. Я вельмі сурова жартую над сваімі сябрамі і знаёмымі.

- Па-вашаму, ці змяніліся погляды Лукашэнкі на палітычны гумар сёння?

- Так. Той Лукашэнка, які быў у 1990-я гады, і той што цяпер - гэта неба і зямля. Але. Караля лепіць світа. Чаму наш кароль заўсёды голы? Таму што яго світа пляскае і кажа, што ён апрануты. Сёння атачэнне Лукашэнкі баіцца выклікаць яго абурэнне, таму перастрахоўваецца. Чыноўнікі на месцах страшна запалоханыя і ўсяго баяцца, а раптам, калі я не адрэагую на карыкатуру, мяне звольняць? Лукашэнка сам сябе атачыў падхалімамі, якія гатовыя пайсьці на ўсё, каб яму дагадзіць. Пры гэтым ён сам добра ўсведамляе, што яго ж світа яго першая і ўтопіць.


- Ці можна смяяцца над усім? Прывяду ў прыклад тэрарыстычны акт у рэдакцыі французскага сатырычнага часопіса Charlie Hebdo, вядомага сваімі правакацыйнымі карыкатурамі, у тым ліку на прарока Мухамеда. Тады загінула 12 чалавек, было паранена 11. Ці ёсць тэмы, на якія Вы ніколі не будзеце жартаваць?

- Не. Таму што ніхто не ведае ісціны. Магчыма, самая непрыстойная рэч - жартаваць над рэлігіяй. Але Бог, Ісус - гэта толькі сімвалы, прыдуманыя людзьмі. Ісус - сын Марыі, чалавек, значыць, яго тычыцца і гумар.

Рэлігіі прыдумаў не Бог, рэлігіі прыдумалі людзі, дык чаму над імі не пасмяяцца? Ісус, той жа Мухамед былі лепшымі ў гісторыі гумарыстамі.

Усё падвяргаецца смеху. Нараджэнне дзіцяці, сэкс...

- Смерць.

- І яна таксама.

- А забойства? Ці, напрыклад, Курапаты?

- Смеху падвяргаюцца забойцы - гэта значыць суб'екты. Гэта вядома жах, але ведаючы анекдоты пра Другую сусветную вайну, газавыя камеры...

- Вы ведаеце анекдоты пра газавыя камеры?

- Мора. Аднойчы я размаўляў з пратэстанцкімі пастарамі, немцамі, якія падчас вайны былі вермахтаўцамі. І я ім расказаў анекдоты пра канцлагеры. Яны былі шакаваныя. Адзін з іх сказаў другому - напэўна, гэты народ вышэй за нас да Бога, таму што мы яшчэ не можам перажыць тое, што нарабілі, а яны, ахвяры, ужо смяюцца над гэтым.

Смех вызваляе ад глупства. Самыя вялікія глупствы робяцца з сур'ёзным выразам твару.

"Уладныя функцыянеры ад культуры - гэта засілле двоечнікаў і троечнікаў"

- У Вас былі поспехі ў тэатральнай сцэнаграфіі, у 1998 годзе Вы сталі лепшым сцэнографам Беларусі. Стварэнне прасторы спектакля - вельмі цікавая справа. Не шкадуеце, што не рэалізаваліся ў гэтым кірунку?

- Я не магу працаваць толькі ў адным кірунку, я чалавек з шырокімі поглядамі, мяне цікавяць самыя розныя рэчы. У мяне ніколі не было жадання знайсці сабе куток, забіцца ў ім і ціха жыць. Я як вандроўнік, які адкрыў Амерыку, але гэтага мала, ён ідзе ўсё далей і далей.

Так, я дасягнуў пэўнага ўзроўню ў тэатры, але змяняюцца ўмовы, атмасфера. Прыйшоў новы дырэктар, ён мне не спадабаўся. Я вырашыў не губляць свой час і пайшоў далей. Тое ж самае здаралася з драматычным тэатрам. 

Даведка. Алесь Сураў з 2009 па 2014 працаваў галоўным мастаком у Гродзенскім абласным драматычным тэатры. З'яўляецца аўтарам сцэнаграфіі і касцюмаў да спектакля "Палёт над гняздом зязюлі" Вассермана, які атрымаў галоўны прыз XIV Міжнароднага фестывалю «Балтыйскі дом» у Санкт-Пецярбургу (Расія, 2012 г).

Мне вельмі падабалася тэатральнае жыццё. Але ўмовы склаліся так, што трэба было змагацца з уладамі тэатра, агульнай сітуацыяй у беларускай культуры, і я пачаў адчуваць, што быццам іду ў смале, стала цяжка ствараць. Я ўсё кінуў і пайшоў далей, і ні пра што не шкадую. У мяне заўсёды, дзе б я ні працаваў, былі паралельныя асабістыя праекты. І гэта ёсць праўдзівы я.

- Вам было складана працаваць у дзяржаўнай установе?

- Я займаўся дурной працай. Справаздачы, планы - усё тое, што ніяк не звязана з мастацтвам. Ставіць камедыі, каб зацягваць народ, зарабляць грошы... Ад сапраўднага тэатра гэта так далёка. Той, хто павінен падтрымліваць, фінансаваць тэатральнае мастацтва, наогул не разумее, што гэта такое і якім тэатр павінен быць. Уладныя функцыянеры ў культуры - гэта засілле двоечнік і троечнікаў.

У аблвыканкаме была камісія, якая на пасяджэнні вырашала, ці адпавядаю я сваёй пасадзе галоўнага мастака тэатра. І камісія мне задавала такія дурныя пытанні. Калі гэта людзі, якія збіраюцца пацвердзіць маю кампетэнтнасць, то хоць трохі павінны разумець, з чаго складаюцца мае функцыі. Таму я шчыра над імі здзекаваўся, таму што як можна сур'ёзна адказваць на пытанні, якія не тычацца справы.

Зазірнулі ў майстэрню мастака, дзе нас сустрэла мясцовая "гаспадыня" - кошка Пані Тэкля.

"Вельмі многае ў сучасным мастацтве навязваецца менеджарамі"

- Як ацэніце сённяшні мастацкі рынак у Беларусі? І як знайсці баланс паміж творчасцю і зарабляннем грошай? Шмат хто бачыць у гэтым тонкую грань, аб якую лёгка спатыкнуцца.

- Уся дзейнасць чалавека, мастацтва ці не, - гэта зараблянне грошай. Апалагетам чыстага мастацтва можна быць толькі ў манастыры, дзе цябе кормяць, пояць, апранаюць, а ты можаш пісаць карціны, якія табе ўздумаецца. Калі ты жывеш у грамадстве і хочаш быць ім пачутым, ты павінен гаварыць на яго мове, і не варта саманадзейна думаць, што ты лепш за ўсіх усё разумееш. Леанарда да Вінчы, Рэмбрант, іншыя вялікія мастакі - яны за грошы рабілі тое, што ім заказвалі, але на такім высокім узроўні, што мы і сёння захапляемся іх працамі. У гэтым і ёсць высокае мастацтва. Ты робіш замову за грошы, але так, што тваё мастацтва ўплывае на людзей і пасля тваёй смерці, не губляючы актуальнасці.

У нас няма заходняга рынку, і няма тых патрабаванняў. У нас свой рынак, я прадаю на ім свае карціны. Калі б я жыў на Захадзе, то не пісаў бы так шмат рэалістычных прац, а больш абстракцый.

- Чаму?

- Абстракцыі там лепш успрымаюцца. Для мяне абстракцыя - гэта застылая музыка ў фарбах, такі дзэн. Калі глядзіш на добрую абстрактную працу, з'яўляецца адчуванне, што ты па-за сусветам. Але я не магу на такой мове размаўляць са сваім народам, таму доношу свае думкі па-іншаму.


- А як вы ставіцеся да папсовай "жуйкіі"? Ці павінна мастацтва апускацца да ўзроўню масавай аўдыторыі, ці наадварот - падцягваць яе да больш высокага ўзроўню? Ці павінна мастацтва выхоўваць аўдыторыю ці быць яе лакеем - даваць тое, што яна хоча?

- Ва ўсе часы была пошласць і было высокае, філасофскае. Цяпер дзякуючы СМІ і інтэрнэту мы проста больш бачым. Але як існуе высокая народная філасофія ў прымаўках, песнях, гэтак жа існуюць і пахабныя прыпеўкі. Сёння ўсе кінуліся зарабляць грошы, але ўся мішура як хутка паўстала, гэтак жа хутка знікне. Гэта як пена на моры. Але пад пенай ёсць вада, а яна заўсёды стабільная.


- Вы сказалі, што калі б жылі на захадзе, то малявалі б абстракцыі. З беларусамі трэба гаварыць на мове рэалістычнага мастацтва. Ці згодныя Вы з тым, што нацыянальны складальнік уплывае на творчаць мастакоў і ўспрыняцце іх прац аўдыторыяй? 

- На самай справе не. На захадзе людзі ўспрымаюць і тое, і іншае мастацтва, проста яны больш падрыхтаваныя, маюць больш інфармацыі. Вельмі многае ў сучасным мастацтве навязваецца менеджарамі, тымі, хто кіруе мастацтвам, зарабляе на ім. Калі ты робіш сапраўднае мастацтва, ствараеш гармонію, яно будзе зразумела любому чалавеку ў любыя часы. Возьмем прыклад Малевіча, яго "Чорны квадрат" і супрэматызм. З пункту гледжання мастацтва дзеля мастацтва - гэта прарыў, але з пункту гледжання ўспрымання мастацтва - Малевіч не зразумелы як беларусам, так і заходняй аўдыторыі.

Я магу выставіць некаторыя свае працы ў Афрыцы, і яны знойдуць сваіх прыхільнікаў, хоць я зрабіў іх у Беларусі. У 1994-1995 гг я адкрыў для сябе мастацтва аўстралійскіх абарыгенаў, ім далі палотны і фарбы, і яны намалявалі такое, што я да гэтага часу пад уражаннем. Там закладзена адмысловая энергія, якую я разумею. У гэтым ключ.

- Што Вы скажаце пра мастацкую беларускую тусоўку? У беларускіх журналістаў, напрыклад, ёсць падзел на дзяржаўных і незалежных. Ці ёсць падобны падзел у беларускіх мастакоў?

- У нас крыху па-іншаму. У савецкія часы ідэалагічныя мастакі і андэграўндныя адзін аднаго ўспрымалі аб'ектыўна, галоўным крытэрыем было наколькі прафесійна ты працуеш. І так часам было: ён лізака задніц камуністаў, падхалім і сволач, але якія работы ён робіць! У нас у Беларусі, і ў прыватнасці ў Гродне, добразычлівая атмасфера адзін да аднаго. Прыватная зайздрасць вядома ёсць, але праяўляць снабізм стала неяк непрыстойна. Ёсць падзел: ты прафесіянал ці не прафесіянал.

- Наколькі ў Беларусі спрыяльная атмасфера для мастакоў? Арганізаваць выставу, прадаць працы?

- Сённяшняя эканамічная сітуацыя прымушае людзей менш думаць пра мастацтва. Хоць у 90-я гады, калі ў людзей не было грошай, яны ўсё роўна набывалі работы мастакоў, таму што шукалі ў гэтым эмацыйнае падсілкаванне. Цяпер грошай больш, але і спакус больш. Людзі цяпер звярнуліся да матэрыяльнага сьвету, папсе. На Захадзе яшчэ горш: народ настолькі наеўся ўсім, што будзь ты геніем, цябе праігнаруюць, калі толькі ў цябе няма добрага піяршчыка. Яны могуць разглядаць з аднолькавай цікаўнасцю прымітыўшчыка і прафесіянала.

Але калі ты намалюеш рэч, якая не пакідае абыякавым, то яна знойдзе свайго пакупніка.


"Многія людзі, якія маюць мільёны даляраў, менш шчаслівыя, чым я"

- Хтосьці малюе для сябе, хтосьці зарабляе грошы, хтосьці хоча праславіцца. А Вы для чаго малюеце?

- Я проста па-іншаму не ўмею жыць. У мяне былі дзесяткі магчымасцяў сыйсці ў бізнэс, але не. У дактароў ёсць галоўны прынцып "Не нашкодзь", так і ў мяне - не нашкодзь прыродзе, іншым людзям. І самому сабе. А я выйду са стану гармоніі, калі буду спрабаваць стаць кімсьці іншым. Мяне цягне маляваць з ранняга дзяцінства. Я не магу гэтаму здрадзіць, бо толькі малюючы і ствараючы, я адчуваю шчасце і неверагодную гармонію з сабой і светам. А калі яшчэ гэта пасля прыносіць грошы, то дадаецца і матэрыяльная радасць.

Я ўвесь час кайфую. Калі малюю - ад усведамлення таго, што ствараю, калі бачу вынік сваёй працы, што атрымалася тое, што я хацеў, потым - прадаючы карціну. І гэта бесперапынны працэс, таму што я ўвесь час малюю. Думаю, што многія людзі, якія маюць мільёны даляраў, могуць сабе дазволіць яхты, менш шчаслівыя, чым я, таму што я бесклапотна жыву, раблю толькі тое, што хачу, і ні пра што не шкадую. Я магу сабе ўсе дазволіць.


- І нават страву за 1000 даляраў?

- Гэта надуманая рэч. Я магу пасмажыць сабе такую ​​яечню са шкваркамі, што па адчуванні смаку і кайфу ад ежы я адчую шчасце роўна такое ж, як чалавек, які паспрабуе страву за шалёныя грошы. Пачуццё шчасця ў людзей аднолькавае: у бедняка, які выпадкова знайшоў бутэльку гарэлкі, і мільянера, які зарабіў чарговы мільён. А да адчування шчасця іншага парадку, шчасця сваёй прыналежнасці да сусвету можна прыйсці толькі праз мастацтва.

- Вы вядомыя сваім гумарам і пазітыўным стаўленнем да жыцця. А ці бываюць у Вас дэпрэсіі?

- У мяне не бывае дэпрэсій, але бываюць тупіковыя сітуацыі, калі я стамляюся шукаць грошы для сям'і. Калі няма продажаў, і ты павінен дзесьці знайсці грошы, каб пражыць. Гэта сум і стомленасць, але не дэпрэсія. Але гэта хутка праходзіць. Мая мама заўсёды казала "Вочы баяцца, рукі робяць", рухайся далей. Нават калі б я апынуўся на востраве адзін, то нічога страшнага - за той час, што мне застаўся да смерці, я б кайфануў.

Я трапіў у савецкую армію, у танкавую дывізію, там усё нылі, пакутавалі, была страшная дзедаўшчына. Я не ныў, бо ведаў, што гэта толькі на два гады. Я ў першы дзень у Мар'інай Горцы пабіў "дзеда". І "вырубіў" не абы каго, а мінчука. Як гэта "дух" адважыўся падняць руку на "дзеда"? Астатнім сказаў, што калі хто да мяне палезе - будзе тое ж самае. У мяне заўсёды была такая жорсткая пазіцыя. Я ніколі не ныў - з-за умоў, якія там былі, цяжкасцяў (мы, напрыклад, жылі ў лесе ў намётах у 30-ці градусны мароз), бо ведаў, што гэта не на заўсёды.

Усё праходзіць. У мяне нават не было не перажываемай трагедыі першага кахання. Я начытаўся кніжак і ведаў, што першае каханне праходзіць, я быў да гэтага маральна гатовы.


- Мастакам даволі часта задаюць пошлыя пытанні аб музах. Але мы сёння так шмат казалі пра сілу, якая вышэй за ўсё, - любві. Ці сапраўды сэксуальная энергія, энергія жанчыны - гэта рухаючая сіла ў мастацтве і ў жыцці?

- Мастакі, ды і ўсе творчыя людзі ўмеюць ператвараць сэксуальную, эратычную энергію ў творчую. Ёсць некалькі стадый, якія праходзіць мастак ва ўсведамленні любві. Першая - прымітыўная, зададзеная фізіялогіяй, калі мужчыну пачынае бударажыць пачуццё да жанчыны. Яна штурхае на ўчынкі. У творчага чалавека гэта пераносіцца на палатно, у кнігу. Другая фаза - калі праз любоў ты пачынаеш успрымаць свет, пачынаеш бачыць прыгажосць вакол сябе і адчуваць смак жыцця. Гэта натхняе яшчэ больш. Далей ідзе ўзровень любові да сусвету, Бога і Бога да цябе.

Жанчына па сутнасці - гэта бажаство, цэнтр энергіі, якая правакуе, дае штуршок да творчасці і развіцця. Для мужчыны нічога не можа быць прыгажэй і смачней, чым жанчына.


20:55 11/02/2019