АКТУАЛЬНЫЯ ТЭМЫ: Раскол праваслаўя Праграма ураду Атака на СМІ Мінздраў: карупцыя Курапаты Справа Федынiча Забойства Паўла Шарамета

Дык што паказвае “абсерваторыя” на Яновым возеры?

Дык што паказвае “абсерваторыя” на Яновым возеры?
12.06.2017

Адказ на гэтае пытанне складае ці не адзінае пэўнае ў кнізе “Зорныя камяні”, якая сёлета выйшла ў Мінску.

Аўтар кнігі “Зорныя камяні” Ілля Бутаў не першы год займаецца пошукамі ўсякіх анамалій на тэрыторыі Беларусі. Пачаў праводзіць штогадовыя канферэнцыі “Таямнічая Беларусь” і выйшаў на тутэйшую праблематыку. Што ён у ёй знайшоў сабе цікавага – паказваюць пытанні, на якіх пабудаваная кніга “Зорныя камяні”: Ці сапраўды былі ў Беларусі ў старажытнасці свае зорныя назіральні – абсерваторыі? Ці выбівалі на камянях сузор’і?

 

Тэма зораў, этнаастраноміі, трэба сказаць, апошнім часам перажывае які-ніякі росквіт: залетась кнігу “Паміж небам і зямлёй: этнаастраномія” выдаў Цімох Авілін. Сёлета кандыдацкую дысертацыю па тэме “Фарміраванне і развіццё астранамічных ведаў у Вялікім Княстве Літоўскім у XIV–XVII стст.” абараніў гісторык Зміцер Скварчэўскі. Працы ўсіх трох аўтараў, уключна з Бутавым, навукоўцамі верыфікаваныя: Авілін пісаў кнігу пад кіраўніцтвам Таццяны Валодзінай з Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору, а ў Бутава рэцэнзентам – Сяргей Санько з Інстытута філасофіі.



Назіральня на Яновым возеры

 

Што да зместу кнігі “Зорныя камяні”, дык безумоўна кідаецца ў вочы адкрыццё аўтара, якое ён зрабіў літаральна год таму. “Старажытная абсерваторыя” на Яновым возеры з падачы шэрагу аўтараў звязваецца з летнім сонцастаяннем. Бутаў праверыў і высветліў: не з сонцастаяннем, а з апошнімі днямі траўня, калі сонца ўзыходзіць роўна з-за гары Гарадзец.

 

А 25 траўня, дадае ў гэтай жа кнізе спытаны гісторык Скварчэўскі, калі верыць храністу XVI ст. Стрыйкоўскаму, пачынаўся перадкупальскі, летні перыяд, звязаны, на яго думку, з персанажам Dzidzis Lado (літ. “вялікі Ладо”). У кожным разе, за месяц да сонцастаяння ў традыцыйным календары сапраўды ідуць святы, пераходныя ад вясны да лета (пасля той жа “Стралы” вяснянак ужо не пяюць).

 


Бажніца на Богінскім возеры

 

Схіляецца аўтар “Зорных камянёў” і да таго, што трэба верыць Вацлаву Ластоўскаму, які ў аповесці “Лабірынты” (1923) так пісаў пра нібыта былую бажніцу на Богінскім возеры:

 

“Я там не ведаю, якое названне насілі святары дахрысціянскіх часоў. А што яны займаліся астрономіяй — гэта пэўнае. Ваша, хіба ведаеш, — звярнуўся да мяне, — Богінскае возера? Цікавы закутак! Уся ваколіца поўна старога жыцця. На возеры ёсць паўвостраў Богіна, а таму Богіна, што там былі знамянітыя бажніцы. (…) На востраве, яшчэ да скасавання паншчыны, трымаўся высокі капец, у сярэдзіне каторага была старой веры бажніца з адзіным аконцам, праз якое прамень сонца ўсярэдзіну падаў толькі роўна ў поўдзень”.

 

Бутаў не выключае, што тая богінская бажніца магла быць такою ж, якой выглядала бажніца, што, паводле апісання Саксона Граматыка ў ХІІ ст., была ў нямецкім цяпер Ютэрбогу (Jüterbog) і замест вокнаў мела адну круглую адтуліну з усходняга боку, адкуль сонечны промень трапляў у бажніцу на веснавое раўнадзенства. Гэтае сведчанне перапісаў расійскі гісторык ХІХ ст. Сразнеўскі, у якога наш Ластоўскі, відаць, і ўзяў ідэю для сваёй бажніцы. Бутаў згадвае Сразнеўскага (не згадваючы, аднак, Саксона Граматыка), але перад гэтым некалькі старонак натхнёна прысвячае разгляду аналогій, якія мелі б пацвярджаць, чаму такая бажніца на Богінскім возеры ўсё ж магла быць. Але “Лабірынты” Ластоўскага, як выглядае, цаглінка па цаглінцы складзеныя з пазычанняў з іншых аўтараў (пра гэта падрабязней: Ярамір быў жабай // Arche, № 5, 2011), што падмацоўвае думку пра прыдуманасць “бажніцы з адным акном” на Богінскім возеры.

 

Зрэшты, і без гэтай “аднааконнай” Богінскае возера застаецца дужа прыцягальным. Там і “літоўскія багі” на выспе былі, паводле яшчэ нядаўніх сведчанняў ад старых мясцовых, і берагі возера тапанімічна пазначаныя дужа згушчана: Дундаўшчына (літ. dundėti “грымець”, Dundulis “бог грымотаў, Дундаль”), Богінь, Ідаліна і Стуканы (апошнія два – адно насупраць аднаго, на процілеглых берагах возера), Стаўрова (а трохі на поўнач ад возера – Гаўраны, як тут не згадаць сабак першапродка Бая – Стаўры-Гаўры). Дык што каму яшчэ трэба, калі хочаш уразіцца, – Дундаль, багі-ідалы-стуканы, Стаўры-Гаўры. Паўней не бывае.

 


Сцебярацкія камяні

 

Таксама ў “Зорных камянях” разглядаецца комплекс з пяці камянёў са знакамі ля Сцебяракаў, што на Вілейшчыне. Тут падыход такі самы: ідзе дапушчэнне, што выяўленыя на камянях рогі – гэта рогі месяца, і далей на некалькі старонак рознага кшталту звесткі пра месяц. Цікава, вядома, пачытаць пра розныя аспекты міфапаэтычнага ўспрымання месяца, але сувязь з рагамі на сцебярацкіх камянях ад гэтага трывалейшай не робіцца.

 

Па факце ўся ахайна выпісаная факталогія нічога не дадае да таго, што было вядома перад тым: камяні размешчаныя па лініі з поўдня на поўнач; знакі – вось з паўсферай, рогі і складаныя крыжы; назва Сцебяракі перагукваецца з латышскім “Стабарагс” (stabs – слуп, стод; rags – рог, выступ) і “пазначае” і восі з паўсферай (“слуп”), і рогі. Ці гэтага, зноў жа хочацца запытацца, мала? Думаецца, не. Часам проста назваць як яно ёсць (“нічога не дадаючы ад сябе”, як казалі старагрэцкія філосафы) ужо дастаткова.

 

Дарэчы, няма ж ніякіх рысункаў на латышскім Стабарагу (па-польску яго называлі “Слупі Рог” – параўнайма назву кнігі Густава Мантойфеля “Слупі Рог і яго дачыненне да паэзіі наддзвінскіх латышоў”, што выйшла ў Кракаве ў 1885 г.). А ці не так, што першасная – назва, а рысункі на камянях – паэлементнае “раскрыццё” назвы? Значыць жа “Стабарагс”, з увагі на яго выгляд, “тое, што стаіць-застыла (stab-) і вытыркаецца (rag-)”.

 

Хутчэй ужо варта было б казаць, што назва “Сцебяракі” выглядае сінонімам заходнелітоўскага stabakūlis “вертыкальна ўсталяваны камень” (зах.-літ. kūlis “камень”), што, імаверна, гэтак жа паэлементна расклалася па назвах комплексу “Сцёб-камень (stab-) – сасна Куліна (kūl-)” на вытоку ракі Вяллі, ад якога да Сцебяракаў усяго 70 км.

 Пра сузор’і на камянях

 Нарэшце, большая частка кнігі прысвечаная гіпотэзе пра тое, што на нашых камянях з россыпам ямак прысутныя выбітыя сузор’і. Нягледзячы на аб’ём гэтай часткі, яна выглядае нейкай, так бы мовіць, “найменш абавязковай”. Сапраўды, ілюстрацыйны матэрыял з Заходняй Еўропы (асабліва з Швецыі, Даніі) паказвае, што там на камянях выяўлялі тое ж сузор’е Сіта (Коўш, Плеяды) – сем зорачак, выразна, асобна. Наколькі можна пераносіць тое сюды – пытанне. Бачыць Сіта ў чатырох зорках, у дзвюх зорках – гэта, даруйце за аналогію, чымсьці нагадвае расійскіх лінгвафрыкаў, якія нават у плямах на небе бачаць словы векавечнай расійскай мовы. Зрэшты, такім грашаць і заходнееўрапейскія шукальнікі сузор’яў на камянях.

 


Аўтар кнігі “Зорныя камяні” сумленна ездзіў у экспедыцыі, зрысоўваў дзірачкі на камянях (часам і папіраючы пры гэтым ботамі камяні), аб’ездзіў больш за палову ўсіх вядомых у нас на паўночным захадзе камянёў (не адзін дзясятак), нават некалькі новых знайшоў – і на фоне такой вартай павагі актыўнасці прапанавана ўсяго некалькі выпадкаў, дзе “маглі быць” выбітыя на камянях сузор’і, дый тыя выпадкі, мякка кажучы, небессумнеўныя. Не неверагодныя, вядома, але ўсё ж хутчэй “не”, чым “так”. У адсутнасці хоць якіх падмацаванняў, напрыклад, жывой традыцыі.

 

 

 

У заключэнне

 

І ўсё было б нічога, калі б на хісткім грунце не рабілася “прарыўных” абстрактных высноў кшталту “выява [сузор’я на камяні] можа сімвалізаваць Верхні свет, перанесены на зямлю” (с. 161). А потым такое тыражуецца. Як і пра “падмацаванасць” існавання бажніцы на Богінскім возеры. Як і пра сувязь рагоў на сцебярацкіх камянях з месяцам. Як і, напрыклад, зусім дзікая, непаважлівая да лексікі міфалагічных першакрыніцаў фраза “Месяц изменяет Солнцу с утренней зарей Аушрой” (c. 54) – бо “адасобіўся, гуляў і закахаўся” (у аўтарытэтнай літоўскай песні – atsiskyrė, vaikštinėjo, pamylėjo) – гэта не тое самае, што вульгарнае “изменяет”. Дый выраз “стабакулесовы камни” (ад заходнелітоўскага stabakūlis “вертыкальна пастаўлены камень”) – варварызм яшчэ той, ад такога ў кампаніі крывяцца.

 

Што да абмацвання камянёў у пошуках “адкрыццяў”, дык добры прыклад можна прывесці з каменем “Доўбіца”, што недалёка ад Стаўрова на тым Богінскім возеры. У рэдкай формы камені – нібы “выдзеўбанае” паглыбленне на паверхні. Дык вось, там мясціна называецца “Блуднае”: блукаюць, мроіцца, чуюцца гукі. Сакральнасць навідавоку. Куды сюды яшчэ што іншае ўпіхваць, дый нашто?..

 

Такім чынам, што ў сухой рэшце па кнізе? Неацэнны даробак аўтара кнігі “Зорныя камяні” – вызначэнне каляндарнага часу, на які арыентаваная зорная назіральня на Яновым возеры. Астатняе? Астатняе, баюся, можа толькі затлуміць перагружанымі выкладамі і хісткімі гіпотэзамі галовы. Хоць, вядома, аўтар зусім “па-навуковаму” (ці хутчэй мо “па-постмадэрнісцку”) следам за кожным блокам сцвярджэнняў дадае: хаця гэта, канечне, можа быць і не так. Лепшай рытарычнай фігуры – каб пераканаць нас цяперашніх, поўных сумневаў – цяпер не прыдумаць. Але тут той выпадак, калі верыць трэба ўсё ж гэтай агаворцы.

 

І ўсё ж адна загадка ў выніку застаецца. Але яна не пра тое, ці выбівалі сузор’і. Загадка – якая сувязь паміж цікавасцю да сакральных камянёў і тэмай абароненай Іллём Бутавым у 2011 г. навуковай дысертацыі “Оценка и создание исходного материала для селекции моркови столовой в условиях Беларуси”. Вось гэта сапраўды па-чалавечы цікава.

 

Алесь Мікус, budzma.by


Дата стварэння навіны 12.06.2017

Возврат к списку