Комплекс Мефістофеля 24.10.2018

Уладзімір Някляеў: «Вяртаючыся ў мінулае, шкадуеш пра няздзейсненае. Больш там няма чаго рабіць»

Сяргей Шапран:

Новая кніга «Някляеў. Незавершаная аўтабіяграфія» яшчэ ад пачатку спараджае спрэчкі, бо таго вымагае сама назва: хто аўтар — Някляеў ці Шапран? Зрэшты, для абодвух — аўтара і яго літаратурнага героя — адказ відавочны, таму іх гутарка прысвечана іншаму: той самай аўтабіяграфіі Уладзіміра Някляева, яго папярэднікам і сучаснікам, перамогам ды паразам і адказу на пытанне, што паэту да палітыкі.



– Гэта вядомы факт, што Гётэ быў зацікаўлены ў тым, каб Іаган Экерман рэгулярна наведваў яго і працаваў над кнігай, якая ў выніку атрымала назву «Гутаркі з Гётэ ў апошнія гады ягонага жыцця». Аднак што тычыцца «Незавершанай аўтабіяграфіі», не магу засведчыць, што вы, Уладзімір Пракопавіч, былі зацікаўлены ў з’яўленні гэтай кнігі, і яшчэ на самым пачатку, як мне падалося, былі нават збянтэжаны тым, што я ўзяўся за гэтую працу. Чаму?

— Калі Экерман увайшоў у дом «любімца багоў», як называлі Гётэ і ў літаратуры, і ў жыцці, аўтару «Фаўста» было амаль 75 гадоў. І ён збіраўся ажаніцца з маладзіцай. Ды яшчэ і маладую палюбоўніцу завесці. Так што прыйшла пара за ім запісваць, Экерман у час падаспеў.

А зараз уявім, што не паспеў Экерман. І ніякіх ягоных гутарак з Гётэ няма. Хіба гэта нешта мяняе ў ягонай творчасці, сусветнай літаратуры, культуры? Нічога! Бо ёсць «Фаўст». Бо ўжо напісаны, як усклікнуў у адным са сваіх вершаў Пастарнак, Вэртар!

У запісах Экермана аўтар «Фаўста» не столькі паэт, колькі філосаф. Палітык. І што ён сцвярджае?.. Што мужык мусіць араць, а цар цараваць! Што калі ў мужыка ёсць свабода займацца сваім рамяством, дык гэтакай свабоды дастаткова... Нават не верыцца, што гэта прамаўляў той Гётэ, які пасля нізлажэння Напалеона трызніў еўрапейскай рэвалюцыяй. І ў тым ніякай віны Экермана.

Мысленне паэта (увогуле мастака, творцы) адрозніваецца ад мыслення палітыка (і каго заўгодна іншага) так і тым, як і чым травінка, што прарастае скрозь асфальт, адрозніваецца ад асфальту. Яно самастваральнае. Творчасць — самастварэнне. Гэта найвышэйшае з усяго, чым надзяліў нас Усявышні. Гэта ёсць сутнасць прыдуманага Богам і спакушанага д’яблам чалавека. І ўспомні, як вызначае гэтую сутнасць (вуснамі Мефістофеля) Гётэ: «Тварыць дабро, жадаючы ўсім зла!» Во з якой глыбіні чэрпае! А ў гутарках гэтага ўжо відавочна нестае.

Я адказаў на пытанне? Калі не зусім, магу дадаць, што ў мяне ўжо напісаны... ну, напрыклад, «Армагедон». Не раўняю яго з «Фаўстам», але ён ужо напісаны.


— Калі тое, што вы сказалі, спрасціць, дык, мабыць, вы асцерагаліся, што ў «Незавершанай аўтабіяграфіі» Някляеў-палітык саступіць Някляеву-паэту, і будзе відавочна, што вы дарма змарнавалі час на палітыку? Калі асцерагаліся, дык дарма, бо Някляева-паэта ў кнізе не менш, а нават больш. Увогуле штуршком для напісання «Незавершанай аўтабіяграфіі» стала ваша вылучэнне ў 2011 годзе на Нобелеўскую прэмію ў галіне літаратуры. Выключна гэта, без аніякай палітычнай заангажаванасці, бо калі існуе дыстанцыя паміж Някляевым-паэтам і Някляевым-празаікам, дык Някляева-літаратара і Някляева-палітыка ў маім уяўленні падзяляе дыстанцыя яшчэ большая. Тым не менш праз той жа «Армагедон», у якім вы напісалі, што ў дзяцінстве забілі котку, партыя зялёных патрабавала зняць вас з прэзідэнцкіх выбараў. Значыць, у іх уяўленне пра дыстанцыю паміж паэтам і палітыкам іншае. Але якое яно ў вас? Ці існуе такая дыстанцыя ў вашай свядомасці?

— У маёй свядомасці ёсць дыстанцыі паміж тэкстамі. Стылёвая дыстанцыя, жанравая... Калі паэт Ігар Севяранін піша ў вершы: «Я геній Ігар Севяранін», — гэта нармальна. А ўяві тое самае ў ягонай аўтабіяграфіі... Ці эпатажнае: «Я люблю глядзець, як паміраюць дзеці», — у аўтабіяграфіі Маякоўскага.

У мастацкім тэксце дазваляецца ўсё, што працуе на тэкст. І ўяўляць, што Маякоўскі забіваў дзяцей, а Някляеў — котак, могуць хіба зялёныя.

У дадзеным выпадку я не маю на ўвазе партыю. Але ператварэнне аўтара тэксту пра забойства ў забойцу выяўляе правілы, законы, па якіх людзі жывуць у палітыцы. Можна было б казаць пра адсутнасць усялякіх правілаў і законаў, але гэта не так, яны ёсць. І яны менавіта такія.

Найстрашнае ў палітыцы — мана. А яшчэ страшней тое, што без маны няма і не можа быць палітыкі.

Зрэшты, не толькі яе... Калі ўжо мы пачалі з Гётэ, дык да месца ўспомніць, што ў кантракце паміж Фаўстам і Мефістофелем была ўмова казаць толькі праўду. І нячысты дух адмовіўся падпісацца пад гэтай умовай. Прычыну не патлумачыў, але яна зразумелая. Бо ў такім разе выявіцца многае з таго, чаго б ён не хацеў выяўляць. І найперш тое, хто ён насамрэч ёсць.

Самога сябе такім, які ён ёсць, мала хто любіць. Нават д’ябал.

Сусветная чалавечая мана — гэта комплекс Мефістофеля.


— Ці не таму вы грамадзянскую кампанію, з якой пайшлі на прэзідэнцкія выбары, назвалі «Гавары праўду»?

— Някепскі жарт.


— Дзякуй. Дарэчы, гэта самы драматычны перыяд вашага жыцця, адлік якога трэба, мусіць, пачынаць нават не з 2010 года, не з часу выбараў, а яшчэ раней — з эміграцыі ў 1999-м: Польшча, Фінляндыя; затым вяртанне ў Беларусь, якое магло скончыцца трагедыяй на Нямізе, дзе вас ледзь не забілі, калі вы яшчэ былі ў статусе кандыдата ў прэзідэнты. Потым шпіталь, з якога вас выкралі, турма, суд за судом; аж да гэтага часу перманентныя арышты з пагрозай для жыцця праз стан здароўя — і невядома, калі і як гэта скончыцца… Пішучы кнігу, я спрабаваў, апроч іншага, знайсці адказ на пытанне: навошта яно вам? Калі за вамі, як вы сказалі, «Армагедон». А яшчэ дадам: кнігі «Прошча» і «Так», дзе і «Паланэз», і «Ложак для пчалы». У літаратуры — перамогі, у палітыцы — паразы. Хіба гэта не стамляе? Псіхалагічна, фізічна. Ці, як напісаў згаданы вамі Пастарнак: «Другие по живому следу Пройдут твой путь за пядью пядь, Но пораженья от победы Ты сам не должен отличать»?

— Гэта не лепшы верш Пастарнака. Сканструяваны. «Быть знаменитым некрасиво...» Няхай так. А чаму? Каб «быть живым и только?..» Тут Пастарнак у паэзіі, як Фуко ў філасофіі. Але радкі, якія ты працытаваў, моцныя. Нагадваюць гётаўскае «Цераз магілы — уперад!» Дарэчы, вельмі па-нямецку сказана. Беларус так не скажа.

На пытанне: «Навошта мне ўсё гэта?» я і сам не заўсёды магу адказаць. Асабліва ў камеры, у якой мазгі твае прабіла крызам, і ты ляжыш нерухома, а па табе поўзаюць турэмныя вошы. Але калі ўсё ж падымаешся, вяртаецца разуменне, дзеля чаго? Ну хоць бы дзеля гэтага: «Другие по живому следу Пройдут твой путь за пядью пядь…»

Шлях змагання за Беларусь калі і пройдзены намі, дык хіба да сярэдзіны. Наперадзе вялікія выпрабаванні. Значна большыя за тыя, якія напаткалі нас на пераломе XX i XXI стагоддзяў. Распадаецца імперыя, і камяні, якія выпадаюць з яе сцен, проста не могуць не падаць на нашу зямлю. Каб гэтага не палохацца, каб са шляху не звярнуць, трэба, каб увесь час нехта на ім быў.

Мяне на ім, можа быць, і не было б, калі б не папярэднікі. І не толькі тыя, хто быў знішчаны на беларускім шляху ў Курапатах, у ГУЛАГу, але і тыя, каму даўся гэты шлях меншым коштам. Мае старэйшыя сучаснікі і старэйшыя сябры Уладзімір Караткевіч, Васіль Быкаў, Алесь Адамовіч, Рыгор Барадулін, Генадзь Бураўкін... Для мяне яны дасюль жывыя, дасюль ідуць гэтым шляхам, крочаць наўпрост — і, азіраючыся на іх, я не магу збочыць. Не кажучы ўжо пра тое, што гэтага не дазваляюць зрабіць Багушэвіч, Купала, Колас, Багдановіч, Гарэцкі, Чорны...


— Калі ўжо вы згадалі папярэднікаў, дык што з вашым раманам пра Янку Купалу? Ведаю, што вы аддавалі яго ў друк, а пасля перадумалі публікаваць. Чаму?

— Так, я аддаў раман у рэдакцыю часопіса «Дзеяслоў», дзе тэкст падрыхтавалі да друку, але...  

Ведаеш, такое бывае. Гэтак змучае нейкі твор, што не ведаеш, як ад яго пазбавіцца. А як пазбавіцца? Надрукаваць. Перарэзаць, каб сокі не цягнуў, пупавіну. Вось я і разануў па-жывому...

Толькі нічога не выйшла, раман мяне не адпусціў. Тады я даслаў яго ў рэдакцыю яшчэ раз, змяніўшы кампазіцыю. І з рэдакцыі адказалі, што гатовыя перанесці публікацыю, бо такі варыянт рамана на іх думку лепшы.

На маю таксама. Але змена кампазіцыі — гэта разрыў шмат якіх сюжэтных ліній, перавязванне вузлоў. Кампазіцыя — не толькі форма, яна яшчэ і змест. І ўсё ў рамане пачало трашчаць, як расійскія духоўныя скрэпы. Вось падганяю адну да адной. Спадзяюся справіцца.

З Купалам у мяне, дарэчы, праз усё жыццё складаныя адносіны. Думаў: напішу раман — прасцей стануць. Не. Наадварот.


— А якія ў вас адносіны з сучаснымі нашымі літаратарамі? У якой ступені вас цікавіць тое, што адбываецца ў беларускім літаратурным, а правільней было б сказаць — калялітаратурным свеце? Калі прыгадаць апошнія падзеі, дык прэмія імя Наталлі Арсенневай Разанаву, «Гедройць» Арлова і другое месца ў гэтым жа «спаборніцтве» Бахарэвіча, чарга ў «Акадэмкнізе» за новым раманам Марціновіча… Вы чытаеце ўсіх, не зважаючы на ўзаемаадносіны?

— Ва ўсёй беларускай літаратуры, пачынаючы ад старажытнай, ёсць два чалавекі, якіх я не чытаю. Адзін з іх напісаў данос, праз які ўзніклі праблемы не толькі ў мяне — ва ўсім літаратурным асяродку. Развіццём гэтых праблем сталі (калі вынесці за дужкі асабістае, менш істотнае) рэпрэсіі ў адносінах да Саюза беларускіх пісьменнікаў і стварэнне праўладнай пісьменніцкай канторы.

Другі з іх, аднойчы пастукаўшыся ў дзверы майго кабінета, у якім я сядзеў у той час не надта вялікім, але ўсё ж начальнікам, прапанаваў мне свае паслугі сексота. Маўляў, вам жа трэба ведаць, хто і што пра вас кажа, што і хто супраць вас прыдумляе, дык вось я гатовы даносіць.

Паколькі ў мяне ідыясінкразія да таго, чым пахнуць сексоты, гэтыя двое перасталі быць для мяне літаратарамі, і я не цікаўлюся ні тым, як яны жывуць, ні тым, што яны пішуць.

Што да ўсіх астатніх: я рады, што яны ёсць. Што выраслі ўжо два пакаленні і стала на крыло пакаленне трэцяе маладзейшых за мяне літаратараў. І мяне не раздражняюць іх спробы сцвердзіць сябе найпершымі, мне не замінае ні эгацэнтрызм, ні эпатажнасць некага з іх. Яно ж не сёння пачалося. Скажам, Іван Мележ мог зацікаўлена размаўляць толькі пра сябе, Іван Чыгрынаў — толькі пра «Плач перапёлкі». Але ж і напісаў гэты «Плач», які ў свой час стаў літаратурнай з’явай, не хтосьці іншы, а Чыгрынаў. Як не хтосьці, а Мележ, напісаў «Людзей на балоце». Усё гэта разам узятае, творы і творцы з іх характарамі, крыўдамі, амбіцыямі — жывыя выявы жывога літаратурнага жыцця, і лепей, калі яны ёсць, чым калі іх няма.


— Хачу спытаць яшчэ ў звязку і з вышэй названымі прэміямі, вакол якіх кожнага разу столькі размоў, і з Барысам Пастарнакам, з ягоным згаданым ужо «Быть знаменитым некрасиво...». Васіль Быкаў, атрымаўшы званне народнага пісьменніка, казаў у часе гутаркі з Віктарам Дашуком, што славы хочацца ў маладосці, а калі яна прыходзіць у сталыя гады, дык навошта яна тады? А як вы адносіцеся да славы? Да прэмій, да ўзнагарод? Наколькі важна для вас быць знакамітым?

— Некалі было важна. Цяпер не. І не праз узрост. Праз змены ў адносінах з тэкстамі, у разуменні, а дакладней у адчуванні таго, дзеля чаго стварэннем іх я праз усё жыццё займаюся.

За савецкім часам я ўявіць не мог, што мае вершы не будуць слухаць тысячы людзей, і тысячы людзей не будуць іх чытаць. Ува мне няма настальгіі па СССР, але настальгія па тым часе, калі ўся прастора ад Японскага мора да ракі Заходні Буг была літаратурнымі падмосткамі, ёсць. Такой маштабнай культурнай з’явы, гэтакай эпідэміі паэзіі ніколі не было нідзе ў свеце. Можна спрачацца пра тое, якой якасці была тая паэзія, але яна была, і далучаным да яе давала неверагодныя адчуванні. Гэта нават не адчуванне славы, нешта большае. Адчуванне ўсёмагутнасці. Усёмагутнасці паэзіі. Усёмагутнасці паэта. Таму абвал тых літаратурных падмосткаў здаўся катастрофай.

Праміналі гады. Настальгія слабела, наступствы катастрофы не ўяўляліся ўжо такімі трагічнымі. І нарэшце я адчуў — гэта было ў Варшаве, калі пісалася паэма «Паланэз», — што мне зусім, ну абсалютна ўсё адно, ці надрукуецца паэма, ці будуць яе чытаць? Я пісаў яе для самога сябе — больш ні для каго. Хіба яшчэ… як бы гэта дакладней сказаць… дзеля самой яе. Ну, каб яна проста з’явілася ў Божым свеце. І з’яўленне яе было ўзнагародай, якой не вартыя ніякія іншыя.

Як зараз кажуць: неяк вось так. Ці як сказаў Гётэ (калі верыць Экерману): «Няма такога мінулага, пра якое варта было б сумаваць».


— Пра гэта ў вас у «Знаках прыпынку» іначай: «Вяртаючыся ў мінулае, шкадуеш пра няздзейсненае. Больш там няма чаго рабіць. Пасля ўсім расказваеш, нібы ні пра што ў мінулым не шкадуеш».

А між іншым, чыя ўсё ж кніга з чатырох вышэй прыгаданых літаратараў вам найбольш спадабалася: Уладзіміра Арлова, Альгерда Бахарэвіча, Віктара Марціновіча ці Алеся Разанава?

— Сяргея Шапрана. Бо чатыры астатнія не пра мяне.


https://novychas.by/asoba/uladzimir-njakljaeu-vjartajuczysja-u-minulae-sz?fbclid=IwAR3gcH8rIsA3zWMtBOavbJfedwctnvo4yKKftatbER0ngs_TxxakqpPudow;


ЧЫЯ Ў НАС УЛАДА? 25.09.2018

 

Атачэнне Лукашэнкі, найперш ягонае чынавенства, вельмі баіцца змены ўлады. І праз страх, што іх таксама зменяць, чыноўнікі не заўважылі (ці не захацелі заўважыць), што ўлада ўжо змянілася. Пакуль не ва ўсёй краіне, толькі ў Мінску, але, як вядома з гісторыі, змены ў дзяржавах распачынаюцца менавіта са сталіц.
Я пра што?..

Грамадзяне Беларусі, жыхары Мінску з дазволу ўладаў сталіцы, не парушаючы ніякіх законаў, збудавалі дом. Законна займелі ўласнасць, на якую ніхто не мае права пасягаць. Але прыходзяць да іх двое грамадзянаў зусім іншай краіны і загадваюць: “Вымятайцеся! Ваш дом на вашай зямлі мы зруйнуем і паставім свой!”

Жыхары Мінска ідуць да сваёй, мінскай улады. Да тых чыноўнікаў, з якімі яны ўзгаднілі будаўніцтва, якія далі на тое дазвол. “Нас рабуюць! Рэкеціры, бандыты! Абараніце!” А чыноўнікі становяцца не на бок грамадзянаў Беларусі, жыхароў Мінска, а на бок тых залётных, што пагражаюць сілай адняць маёмасць у яе гаспадароў.
Дык якая, чыя тады ў Мінску ўлада?..

Я, магчыма, пра гэта й не пісаў бы, калі б выпадкова не запрасіў мяне ў госці даўні знаёмы, сын якога працуе ў Мінгарвыканкаме. І той сказаў у застоллі, калі я закрануў гэтую тэму: “Ну, конечно, бандитизм. Беспредел”. – “Дык чаму ты, – спытаў я, – не выступіш супраць? Крэсла баішся згубіць?” А бацька ягоны, які таксама служыў, з праваахоўных органаў на пенсію пайшоў, абараніў сына: “Да при чем тут кресло! Станеш на пути таких денег – возьмут и прирежут!”

Не ведаю, у наўпроставым, ці ў нейкім пераносным сэнсе ён сказаў “прырэжуць”, але тое, што сын і бацька баяцца, было відавочна.

Чаму? Таму што грамадзяне Сербіі браты Карычы, пра якіх ідзе гаворка, якім аддадзеныя пад забудову найлепшыя кавалкі мінскай зямлі, паўсюль афішуюць, што яны найблізкія сябры Лукашэнкі? Ці праз нешта іншае?..

Паглядзеўшы, што ёсць пра Карычаў у адкрытым доступе: сувязі з дыктатарам Мілошавічам (братоў наўпрост называюць ягоным кашальком – ці не адтуль ногі сябоўства растуць?), крымінальны пераслед у Сербіі, вышук праз Інтэрпол, ад якога браты схаваліся ў Маскве, дзе таксама паспрабавалі заняцца будаўнічым бізнесам, але маскоўскія браткі, якія сваё нікому не аддаюць, іх пагналі, – я не здзівіўся, што Карычы, як некалі Беразоўскі ці Бакіеў, апынуліся ў Мінску. І мне было б усё адно, якія тут грабуць яны грошы і каму даюць адкаты (не яны – дык іншыя), калі б хоць адзін збудаваны імі дом быў дастойны сталіцы краіны! Хоць адзін! Але такога няма ніводнага. У параўнанні з іх забудовамі нават дамы Чыжа выглядаюць узорамі архітэктуры. Дык няхай бы Чыж і зарабляў, і краў, і (без чаго бізнесу ў нашай краіне не бывае) адкатваў – ён усё ж свой. А калі не ён, чаму не іншыя беларусы? Чаму Карычы, калі толькі за глухую сцяну, узведзеную іхнім холдынгам побач з Нацыянальнай бібліятэкай уздоўж праспекта Незалежнасці, можна паставіць да той сцяны і тых, хто будаваў, і тых, хто будаўніцтва гэтай чырвонай фермы на цэнтральнай магістралі горада дазволіў!

Зірніце, што робіцца ў раёне аэрапорта “Мінск-1”, дзе Карычы абяцалі ўзвесці архітэктурны цуд! Ледзьве не Дубаі! І што бачым на будаўнічай пляцоўцы, якая з прэтэнзіяй названая “Minsk World”? Звычайны хрушчоўскі спальнік! Толькі паверхаў больш, чым пры Хрушчове, бо Хрушчоў адкатаў не браў. І паглядзіце, што кампанія “Dana Holdings”, якая належыць Карачам, пачала “ўзводзіць” побач з Палацам прафзаюзаў на месцы знесенага музея Айчыннай вайны! Там, дзе і мусіць быць музей, а не гандлярня! Музей змагання беларусаў за свабоду і незалежнасць, паўстанняў 1830 і 1863 года, Касцюшкі і Каліноўскага, Грамадзянскай вайны, БНР! Мінскія архітэктары прапанавалі некалькі альтэрнатыўных праектаў, але іх нават не разглядалі. Без дзяржэкпертызы, без узгаднення з Рэспубліканскім архітэктурна-горадабудаўнічым саветам пляцоўку ў цэнтры сталіцы Беларусі аддалі пад забудову братам Карычам.
Чаму? Бо браты?..

Ды Бог з імі, з Карычамі. Іх я разумею: ім тут не жыць. Таму – абы ўрваць... Але не магу я ўцяміць: што гэта за тутэйшыя людзі, якія ўсё гэта зацвярджаюць, дазваляюць? Знявечваюць горад. Ці ім таксама тут не жыць?..
А дзецям іх? Унукам?..

Я не ведаю нікога з прыватнага ўнітарнага прадпрыемства "Рэві Тар Інвест", ад якога кампанія братоў Карычаў патрабуе знесці аб'екты нерухомасці каля выхадаў станцый метро "Усход", "Пушкінская" і "Каменная Горка". Магчыма, і яны не святыя, бо за так у наш час такія «аб'екты нерухомасці» (месцы хуткага харчавання) каля метро не паставіш. Карупцыя - адна з найсур'ёзных праблем, але зараз размова не пра гэта. Размова пра тое, што мы, людзі, якім тут жыць, бачым, як пануе самаўпраўства, валадарыць беззаконне, і маўчым, бо яно датычыць нейкага "Рэві Тар Інвесту", а не нас. Але гэта толькі сёння – не нас, не вас, а заўтра…

«Нам ёсць што губляць!» – казалі мне нашы бізнесоўцы, прадпрымальнікі, калі я вінаваціў іх у адсутнасці грамадзянскай пазіцыі, пасіўнасці, папікаў у пудлівасці. Што ж, згодны: у вас ёсць тое, што можна згубіць. А ў іншых?.. Мне губляць няма чаго? Ці не выдадзеныя праз пераслед кнігі, згубленыя раманы, паэмы – нішто ў параўнанні са згубленым вамі рублём?..

Зрэшты, пакуль вы губляеце драбязу. А можаце згубіць усё, калі дапусціце, каб вашых калегаў па бізнесе нахабна пазбавілі ўласнасці. Бо справа тут не ў прыватным выпадку з прыватнай кампаніяй, а ў прынцыпе. Бо недатыкальнасць уласнасці (як і жыцця) – падмурак, на якім будуецца і стаіць любая прававая дзяржава. Усё, што будзе збудавана, пастаўлена не на такім падмурку, знясе ветрам. Як пыл.

Недатыкальнасць уласнасці – норма, адыход ад якой прыводзіць да катастоф. І ўлада ў любой нармальнай дзяржаве выбіраецца народам дзеля таго, каб яна захоўвала (як асноўны закон!) гэтую норму. Нікому не дазваляла яе парушаць. Калі ж улада сама яе парушае, у такім разе гэта не ваша, не наша ўлада.
Тады чыя?..

СВАЯ ДЗЯРЖАВА - СВАЯ ЦАРКВА 10.09.2018

“Раскол сусветнага праваслаўя!.. Подласць!.. Вераломства!..” Такое адчуванне, нібы Канстанцінопаль адмяняе Бога, а не пачынае імплементацыю пастановы Сінода Усяленскага Патрыярхату аб аўтакефаліі Украінскай Праваслаўнай Царквы. Што папросту азначае, што незалежная ўкраінская дзяржава будзе мець незалежную ад Масквы ўкраінскую царкву.


«Так не можа быць! Мы больш за 1000 гадоў у адным лоне!..» - лемантуюць маскоўскія іерархі. Дык вось можа быць. Больш за тое: так быць павінна і так будзе! Бо тое лона падобнае да загона. Бо без сваёй царквы немагчыма збудаваць сваю дзяржаву. І істэрычнасць рэакцыі РПЦ (што можна прачытаць як Рускай Праваслаўнай Царквы, так і рускага праваслаўнага цара) на дзеянні Кіева і Канстанцінопаля толькі сцвярджае гістарычнасць падзеі. А заявы кшталту: “Мы аддзелемся! Мы разарвем адносіны з Канстынцінопалем! Мы створым свае епархіі ў Турцыі!..” – толькі паскараюць даволі складаны працэс надання аўтакефаліі, робяць яго незваротным.

Раней ці пазней, калі мы насамрэч хочам мець суверэнную краіну, ступіць на гэты шлях Беларусь. Без сваёй царквы, без беларускага Бога нам незалежнай беларускай дзяржавы не стварыць. Без гэтага марнымі будуць усе нашы высілкі, усе прынесеныя ахвяры. “Что не довершил русский штык, довершит русский поп”. І Украіна, якая праз усю гісторыю ідзе на крок паперадзе нас, зноў дае прыклад, паказвае, якім шляхам ісці, каб не быў ён марным.


А Расія зноў пагражае Украіне караю. Але пасля істэрычных заяў, да якіх змусіў Крэмль кіраўніцтва РПЦ, любыя крокі, якія б ні зрабіла Масква, ці ўчыніць яна “сусветны” раскол, ці, адумаўшыся, забудзецца на свае пагрозы, будуць памылковымі. І прычына гэтаму адна: звычка дзейнічаць нахрапам, ламаць праз калена. Маўляў: “Хто такі той патрыярх Варфаламей? Колькі ў яго дывізій?..”

Часы такіх падыходаў, такога разумення светаўладкавання скончыліся. Але людзі, якія адсочваюць час па гадзінніку на Спаскай вежы Крамля, гэтага не заўважылі. І ў тым бяда, у тым драма сённяшняй Расіі.


Свая дзяржава - свая царква 10.09.2018

“Раскол сусветнага праваслаўя!.. Подласць!.. Вераломства!..” Такое адчуванне, нібы Канстанцінопаль адмяняе Бога, а не пачынае імплементацыю пастановы Сінода Усяленскага Патрыярхату аб аўтакефаліі Украінскай Праваслаўнай Царквы. Што папросту азначае, што незалежная ўкраінская дзяржава будзе мець незалежную ад Масквы ўкраінскую царкву.


«Так не можа быць! Мы больш за 1000 гадоў у адным лоне!..» - лемантуюць маскоўскія іерархі. Дык вось можа быць. Больш за тое: так быць павінна і так будзе! Бо тое лона падобнае да загона. Бо без сваёй царквы немагчыма збудаваць сваю дзяржаву. І істэрычнасць рэакцыі РПЦ (што можна прачытаць як Рускай Праваслаўнай Царквы, так і рускага праваслаўнага цара) на дзеянні Кіева і Канстанцінопаля толькі сцвярджае гістарычнасць падзеі. А заявы кшталту: “Мы аддзелемся! Мы разарвем адносіны з Канстынцінопалем! Мы створым свае епархіі ў Турцыі!..” – толькі паскараюць даволі складаны працэс надання аўтакефаліі, робяць яго незваротным.

Раней ці пазней, калі мы насамрэч хочам мець суверэнную краіну, ступіць на гэты шлях Беларусь. Без сваёй царквы, без беларускага Бога нам незалежнай беларускай дзяржавы не стварыць. Без гэтага марнымі будуць усе нашы высілкі, усе прынесеныя ахвяры. “Что не довершил русский штык, довершит русский поп”. І Украіна, якая праз усю гісторыю ідзе на крок паперадзе нас, зноў дае прыклад, паказвае, якім шляхам ісці, каб не быў ён марным.


А Расія зноў пагражае Украіне караю. Але пасля істэрычных заяў, да якіх змусіў Крэмль кіраўніцтва РПЦ, любыя крокі, якія б ні зрабіла Масква, ці ўчыніць яна “сусветны” раскол, ці, адумаўшыся, забудзецца на свае пагрозы, будуць памылковымі. І прычына гэтаму адна: звычка дзейнічаць нахрапам, ламаць праз калена. Маўляў: “Хто такі той патрыярх Варфаламей? Колькі ў яго дывізій?..”

Часы такіх падыходаў, такога разумення светаўладкавання скончыліся. Але людзі, якія адсочваюць час па гадзінніку на Спаскай вежы Крамля, гэтага не заўважылі. І ў тым бяда, у тым драма сённяшняй Расіі.


Свая дзяржава - свая царква 10.09.2018

“Раскол сусветнага праваслаўя!.. Подласць!.. Вераломства!..” Такое адчуванне, нібы Канстанцінопаль адмяняе Бога, а не пачынае імплементацыю пастановы Сінода Усяленскага Патрыярхату аб аўтакефаліі Украінскай Праваслаўнай Царквы. Што папросту азначае, што незалежная ўкраінская дзяржава будзе мець незалежную ад Масквы ўкраінскую царкву.

«Так не можа быць! Мы больш за 1000 гадоў у адным лоне!..» - лемантуюць маскоўскія іерархі. Дык вось можа быць. Больш за тое: так быць павінна і так будзе! Бо тое лона падобнае да загона. Бо без сваёй царквы немагчыма збудаваць сваю дзяржаву. І істэрычнасць рэакцыі РПЦ (што можна прачытаць як Рускай Праваслаўнай Царквы, так і рускага праваслаўнага цара) на дзеянні Кіева і Канстанцінопаля толькі сцвярджае гістарычнасць падзеі. А заявы кшталту: “Мы аддзелемся! Мы разарвем адносіны з Канстынцінопалем! Мы створым свае епархіі ў Турцыі!..” – толькі паскараюць даволі складаны працэс надання аўтакефаліі, робяць яго незваротным.

Раней ці пазней, калі мы насамрэч хочам мець суверэнную краіну, ступіць на гэты шлях Беларусь. Без сваёй царквы, без беларускага Бога нам незалежнай беларускай дзяржавы не стварыць. Без гэтага марнымі будуць усе нашы высілкі, усе прынесеныя ахвяры. “Что не довершил русский штык, довершит русский поп”. І Украіна, якая праз усю гісторыю ідзе на крок паперадзе нас, зноў дае прыклад, паказвае, якім шляхам ісці, каб не быў ён марным.

А Расія зноў пагражае Украіне караю. Але пасля істэрычных заяў, да якіх змусіў Крэмль кіраўніцтва РПЦ, любыя крокі, якія б ні зрабіла Масква, ці ўчыніць яна “сусветны” раскол, ці, адумаўшыся, забудзецца на свае пагрозы, будуць памылковымі. І прычына гэтаму адна: звычка дзейнічаць нахрапам, ламаць праз калена. Маўляў: “Хто такі той патрыярх Варфаламей? Колькі ў яго дывізій?..”

Часы такіх падыходаў, такога разумення светаўладкавання скончыліся. Але людзі, якія адсочваюць час па гадзінніку на Спаскай вежы Крамля, гэтага не заўважылі. І ў тым бяда, у тым драма сённяшняй Расіі.

З дазволу Лукашэнкі 19.07.2018

Журналісцкае расследванне Дзяніса Івашына «Хто яшчэ забудоўваў Курапаты?», надрукаванае ў штотыднёвіку «Новы час», - прыклад таго, як мусяць працаваць журналісты незалежных СМІ ва ўмовах несвабоды. На жаль, такой практыкі ў нас амаль што няма - і я віншую аўтара і газету з публікацыяй.

З расследвання вынікае, што за дазволам на будаўніцтва рэстаранна-забаўляльнага комплекса «Паедзем паядзім» («Бульбаш-хол») у ахоўнай зоне Нацыянальнага мемарыялу «Курапаты» стаіць кіраўнік краіны. Гэта з ягонай згоды на магілы, у якіх ляжаць дзесяткі (калі не сотні) тысяч беларусаў, ахвяраў бальшавіцкага рэжыму, прыйшлі вандалы. Як калісьці ў гэтае месца прыйшлі карнікі.

Цяперашняе кіраўніцтва Беларусі адпрэчвае факт вандалізму, як некалі беларускае савецкае кіраўніцтва адпрэчвала факт генацыду - і гэта вяртае нас у адпраўную кропку найноўшай беларускай гісторыі, якая пачалася з публікацыя Пазьняка і Шмыгалёва "Курапаты ‒ дарога сьмерці". І ў гэтым цяперашняя публікацыя ў «Новым часе» параўнальная з той, што з'явілася 30 гадоў таму ў газеце «Літаратура і мастацтва».

Як аспрэчвалі, абвяргалі ўлады тую публікацыю, так будуць аспрэчваць, абвяргаць і гэтую. Могуць нават учыніць ціск, пераслед аўтара і газеты (што будзе толькі доказам таго, што расследванне - у дзесятку!) Але найпершае, што вынікае з публікацыі, бясспрэчнае: мы 30 гадоў ходзім па крузе! Сённяшняя, нібыта незалежная Беларусь знаходзіцца там жа, дзе знаходзілася Беларусь савецкая. На дарозе, якая калі й вядзе куды-небудзь нашу краіну, дык хіба на могілкі гісторыі.

Колькі нам па дарозе гэтай ісці?..

Калі як габрэям па пустэчы - дык яшчэ гадоў дзесяць. Можа, і не згібеем. І ўсё ж збудуем наш Беларусалім, які прарочыць у сваёй кнізе адзін з абаронцаў Курапатаў Павел Севярынец.

Гэй бэн-Іном 28.06.2018

28 чэрвеня - дзень памяці Янкі Купалы.

Ягоная смерць у гатэлі “Масква”, дзе 76 гадоў таму ён зляцеў у лесвічны пралёт, дасюль загадка. Разгадаць яе ў рэальным свеце, колькі разоў ні спрабаваў я гэта зрабіць, мне не ўдалося. І мяркую, што наўрад ці ўдасца некаму іншаму. Цяпер я нават думаю, што яно і не трэба, бо сама па сабе таямніца заўсёды вышэй за яе разгадку. Але “таямнічых” матэрыялаў набралася багата, шкада было іх губляць, таямніца вярэдзіла, таму я вырашыў разгадаць яе ў тым свеце, у які перайшоў Купала са свету гэтага і дзе нічога іншага для нас, апроч таямніцы, няма.

Яшчэ адным штуршком для напісання рамана пра Купалу стала тое, што мне заўсёды не хапала чалавечага маштабу, у якім традыцыйна падаецца Купала. Скажам, калі прачытаць кнігу ўспамінаў пра яго “Такі ён быў”, дык адказу на тое, які ён быў, там ніякага. Там увогуле няма чалавека, паэта. І я вырашыў маштаб павялічыць, каб чалавека Івана Луцэвіча, паэта Янку Купалу ўбачыць насамрэч такім, якім ён быў.

Раман пачынаецца з дня гібелі Купалы, з ягонага пахавання, на якое ён сам прыходзіць з Крамля пасля сустрэчы са Сталіным, – і час ад часу сюжэт рамана вяртае Купалу з ягонай смерці ў ягонае жыццё…

НА КРЫЖЫ

Урывак з рамана “Гэй бэн-Іном”

НА КРЫЖЫ

Урывак з рамана

(Дзея адбываецца на Краснай плошчы ў Маскве, дзе на лобным месцы раскрыжаваныя на адным крыжы Купала і Сталін).

— Павярніце крыж, — прагучаў, калі Купала папіў, ужо знаёмы ціхі голас з даху маўзалея. — Цяпер яму казаць.

Віленскія пакутнікі павярнулі крыж — і Купала прадстаў перад Страшным судом. Вочы ў вочы з Хрыстом.

“Што прад Ім мовіць?.. Верш прачытаць?.. Але які верш прачытаць Богу? Ці напісаны такі?..”

— А можна мне пачытаць вершыкі? — падняў галаву ўгору, нібы пытаючы дазволу ў Хрыста, Лётчык. — А то ўсе чытаюць, чытаюць… — І не чакаючы, што скажа Сын Божы, пачаў: “Мой мілы таварыш, мой лётчык, вазьмі ты з сабою мяне!..”

Ён чытаў вочы ў вочы — і з задавальненнем убачыў, як скаланулі Купалу першыя, з нечаканым сэнсам радкі некалі напісанага ім дзіцячага верша. Паківаўшыся ўзад-уперад, Лётчык зняў шлем і, паціраючы лоб, нібы з цяжкасцю ўспамінаючы, што ў тым вершы далей, раптам прачытаў:

Юду не страшыў суд.

Крочыў з кута ў кут,

Крочыў з кута ў кут,

Круціў запацелы вус!..

А думка біла па нервах:

Паспець бы прадаць першым!

Паспець бы прадаць першым!

Пакуль не прадаў Ісус…»

Зноў нацягнуўшы шлем, Лётчык змоўк і разам з усімі глядзеў на Хрыста і Юду, чакаючы, што скажа, што зробіць кожны з іх, але ні Хрыстос, ні Юда не сказалі, не зрабілі нічога. І ніхто нічога не сказаў, нічога не зрабіў, і тады святы Пётр крыкнуў так, нібы не мог болей галавою ўніз вісець на сваім крыжы, трываць не мог: “Гэта ты, Юда?!.” — а безгаловы Павел, укленчыўшы, спытаў немаведама як і чым, можа быць, німбам над ім: “Гэта ты, Госпадзі?..”

Лётчык, здзіўлены тым, што Сын Божы прамаўчаў, не адказаў на ягоны выпад, нервова паторгваў шчакой і, чакаючы, пазіраў на Купалу…

Мусібыць, усё ж трэба было нешта сказаць. Толькі што? І што з таго толку? Вунь Сталін як на крыжы выгінаўся! А што пачуў? “Ты сказаў…”

Але і прамаўчаць не выпадала.

— Усе мае вершы я прамаўляў да Бога і прамовіў іх, дзякуючы Яму, — павольна, ледзь размыкаючы сасмяглыя вусны, пачаў Купала, і тут жа “лётчык”, які гатовы быў “узяць яго з сабой”, спытаў хуценька: “Пра лётчыка з хлопчыкам таксама прамаўляў да Бога?” — і Купалу нібы ўдарылі пад дых — ён захлынуўся адчаем. Не праз боль, не. Праз непапраўнасць усяго, што было ягоным жыццём, якое гэтак з’іначылі, перакруцілі, што яно стала зусім не ягоным, праз безвыходнае разуменне таго, што ў чым бы ён ні паспавядаўся і ні пакаяўся, усе будуць пытацца, казаць толькі пра хлопчыка з лётчыкам, а ягоная споведзь, пакаянне ягонае будуць выглядаць толькі як апраўданні. Дык перад кім апраўдвацца?.. Хіба толькі прад Богам. А калі толькі прад Ім, то як? Сказаць: “Не я забіў, а мяне забілі!” Дык Ён гэта ведае. І Купала з цяжкасцю, бо вусны проста запякліся, прагаварыў: “Таму й цяпер прамаўляю да Цябе аднаго: Госпадзі! Даруй мне, што маці ў вайне, у агні пакінуў! І хоць яна сваёй смерцю памерла, але…”

— Божа, не слухай яго! — гэтак хутка, што вецер у вянку прасвістаў, кіданулася ад лобнага месца да маўзалея, узляцела да даху Спагада. — Маці сама засталася! Падумала, што ў машыне ёй месца не хапае. Месца можна было знайсці, нейкія клункі выкінуць, але яна сказала, што не… “Яшчэ вы, — сказала — будзеце праз мяне дабро выкідваць!” І не паехала. А ён…

— Добра, добра, — злавіў вянок Лётчык і гэтак адштурхнуў яго ад маўзалея, што Спагада ветрам адляцела зноў да лобнага месца. З разгону ўдарылася ў крыж, у грудзі Купалы, ухапілася за ягоную руку: “Не нагаворвай на сябе! Скажы ім, што ты ні ў чым не вінаваты! Што цябе няма за што судзіць”.

І яна заплакала…

Сталін, пачуўшы плач, хмыкнуў: “Калі б слёзы нашых жанчын выкуплялі нашу віну… Я вунь жонку майго сакратара расстраляў. Дык яна плакала перад расстрэлам і казала, што муж яе ні ў чым не вінаваты. А ён, што яна не вінаватая, не сказаў мне. Казаў толькі, што ягонай віны няма… Дык і вы, Іван Дамінікавіч, такое ўжо казалі. Памятаеце?.. Не забыліся на адказ?..”

Так, ён сапраўды ўжо казаў такое. На сваім першым допыце ў ДПУ. “Я не ў чым не вінаваты, мяне няма за што судзіць”. А яму адказалі: “У нас не бывае не вінаватых. — Потым дадалі. — У нас і яшчэ ў адным месцы”.

Ён спытаў: “Дзе?..” І пачуў: “На Страшным судзе”.

Дык вось ён тут. І тут не страшней, чым там. Бо там ты вінаваты без суда. А тут усё ж суд. Хоць і Страшны. Няхай судзяць.

— Там, калі нават ты не вінаваты, страшней, чым тут, — прамовіў ён, і Сталін зрабіў выгляд, нібы здзівіўся.

— Ды ну?.. Зрэшты, я там не быў. Але ведаю, што там няма вінаватых без суда. Кожнаму суд называе ягоную віну. Здраду радзіме, нешта яшчэ… І за гэта судзяць. А тут за што?.. Вось патрыярх, калі нас раскрыжоўвалі, звінаваціў мяне… — пакруціў Сталін галавой, шукаючы позіркам галаву патрыяха Ціхана, якую падняў з брукаванкі і трымаў у руках архімандрыт Данскога манастыра Ісідар… — чуеце вы, святы Ціхан Бесцялесны?.. Вы звінавацілі мяне ў тым, што я паставіў ідэю вышэй за чалавека. І не шкадаваў людзей дзеля ідэі. Так. Паставіў. І не шкадаваў. Але скажыце: Бог ¾ ён хто? Не ідэя?.. Ці вы не памятаеце, як даводзілі мне пад крыжамі Данскога манастыра: “Мая ідэя ¾ Бог!” А калі так, дык чаму дзеля вашай ідэі можна людзей не шкадаваць, крыжаносцаў насылаць на іх, а дзеля маёй ¾ не?

Бог ён Бог! — падскочыла галава патрыярха, Ісідар ледзьве яе злавіў. — Ён — усёстваральнік!

Ён ідэя. Няхай сабе, як вы кажаце, ўсёстваральная. Але больш ён ніхто. І болей нікім ён, колькі вы ні падскоквайце, не будзе, — голасам, у якім адчувалася шкадаванне, што архімандрыт не ўпусціў на брукаванку галаву патрыярха, казаў далей Сталін. ¾ Ён нават не бацька таго, хто на гэты суд нас паклікаў. Бацька Хрыста Іосіф! Цясляр, які яго карміў! А сын бацьку, які карміў яго, чым аддзячыў?.. Нічым. Нідзе не ўспомніў нават. Толькі пра свайго ўсявышняга бацьку казаў, які воляй нябеснай… А пра бацьку зямнога, які потам і крывёй, ні слова. Дый пра маці… А яна ж родная. Крэўная, тут ужо не адпрэчыць. Людзі казалі яму, сыну Марыі: “Дабрашчаснае ўлонне, якое насіла Цябе, і грудзі, якія Цябе ўскармілі!” А ён што ў адказ? “Дабрашчасныя тыя, хто чуе слова Божае і трымаецца яго”. Яму кажуць пра тую, якая нарадзіла яго, а ён ¾ пра Божае слова! Пра ідэю, дзеля якой сышоў з дому, выракся радні, братоў і сёстраў… Дык ці варта нам, Іван Дамінікавіч, — стукнуў патыліцай у крыж Сталін, які рабіў гэта так, нібы ў госці завітваў, — праз нашых матак вінаваціцца, калі нават Божы Сын маці сваю пакінуў? І ўвогуле спытайцеся ў Яго: чаго Ён пайшоў да Яна Хрысціцеля, да якога ўсе хадзілі ачышчацца ад грахоў?

Калі б у патрыярха не была адсечаная галава, яна б у яго адарвалася — гэтак ён, абураны, ёй матлянуў. Так матлянуў, што, мусіць, горла яму сутаргай перакрыла, і ён сказаць нічога не здолеў.

Купала на гэта таксама не сказаў нічога. Падумаў: “Я не Божы Сын… І не мне Яго судзіць, а Яму мяне”, — але прамаўчаў, бо не мог вырашыць: калі ты выракаешся бацькі і пакідаеш маці, каб стаць сынам Бога, наперад ведаючы, што цябе праз гэта чакае, ты ўпадаеш у спакусу, ці прыносіш ахвяру?..”

Зрэшты, Сталін і не чакаў ягонага адказу, бо прамаўляў не да Купалы і не да патрыярха, а да Хрыста, які чамусьці выбраў у суразмоўцы не цара, а паэта. “Чаму?..” Гэта прыніжала Сталіна, ён нерваваўся і спрабаваў як наймацней зачапіць Сына Божага, каб той адказаў яму, як роўнаму. Дзеля гэтага шукаў і нарэшце знайшоў найбалючае месца, націснуў там, дзе гняздзечка на сэрцы…

Падобна было, што Хрысту забалела.

— Бог не мусіць адказваць перад царом, — прамовіў Ён, выслухаўшы Сталіна, які адразу ж выгукнуў: “А чаму цар мусіць адказваць перад Богам, калі Бог робіць тое самае, што цар?” — ды Хрыстос зноў нібы не пачуў яго. — Але паэту Бог можа гукнуцца, калі адчуе, што паэт здольны Бога пачуць. Калі спакусамі слых яму не заклала.

Ён нібыта не заўважаў, што на крыжы двое… Сталін спытаў з’едліва: “І што скажа паэт Богу?” — а Купалу працяла: “Як даўно Ён не гукаўся! Бо не адчуваў, што пачую… Бо слых спакусамі заклала… — І раптам закарцела спытаць. — А сам Ты ці зведаў спакусы, Госпадзі? І ці толькі ўздымаўся ад імі, ці бывала, што ўпадаў?”

Ён не спытаў пра гэта, занадта дзёрзкім здалося пытанне, але Сын Божы пачуў не прамоўленае. Павярнуўся да апосталаў: “Чулі?..” — і стаў казаць ці то Купалу, ці то Сталіну, ці то вучням сваім.

— Сатана, — кіўнуў Ён у бок “лётчыка”, — спакушае мяне вяршыць суд, які можа вяршыць толькі Бацька мой. Ён і раней спрабаваў увесці мяне ў спакусу. Але наўрад ці адзін з вас пытаецца пра тое, як д’ябал, калі быў я галодны, спакушаў мяне ператварыць у хлеб камяні. І наўрад ці цікавіць другога з вас, як ён спакушаў мяне валадарствам над светам. А ўсіх вас цікавіць прасцейшае: хто мой зямны бацька? Як быццам гэта вызначае ў кімсьці, хто ён сам…

Купала адчуў, як напружыўся Сталін, чакаючы, ці адкажа яму Хрыстос?

— Мяне называлі і сынам цесляра Іосіфа, і сынам цара Давіда, — доўжыў Сын Божы. — Першае я не прымаў. А другое прыняў. Той, хто не верыць, што я зрабіў гэта па волі нябеснага бацькі майго, можа лічыць, што я спакусіўся. — І дадаў, памаўчаўшы. — Ці што дзеля нябеснага забыўся на зямнога бацьку і пакінуў маці.

Апосталы глядзелі на Хрыста так, нібы ўпершыню яго ўбачылі: гэтакіх размоў з імі раней Ён не вёў. Дый Купала не чакаў, што Хрыстос на непрамоўленае пытанне адкажа, таму спытаў, разгубіўшыся, Сталіна: “Ён назваўся сынам цара, каб стаць царом?..” — а Сталін, задаволены тым, што ўсё ж зачапіў Хрыста, выгнуўся на крыжы: “Каб стаць Богам! Бо хто б сына цесляра Сынам Бога прызнаў? Ніхто! Сын цесляра — гэта сын цесляра. А ў сыне цара Бога прызналі! Яшчэ б ім не прызнаць, калі цар для іх і ёсць Бог!”

Апошнія словы Сталін амаль пракрычаў, і хоць Хрыстос на гэта нават брывом не павёў, Купалу ўсё ж здалося, што Ён пашкадаваў пра сказанае.

Але так толькі здалося.

“Вы чулі?.. — сеў Хрыстос за стол да вучняў сваіх. — Дзе тыя, якія гэтаксама казалі?.. Дзе той, хто казаў, што адзін не можа зратаваць усіх?..” — пытаў Ён апосталаў, і нешта ў галосе ягоным было… не, не гнеўнае, не пагрозлівае, чаго можна было чакаць пасля слоў, сказаных Сталіным, а такое, што чуецца ў галасах тых, хто пасля доўгіх сумневаў штосьці канчаткова вырашыў, і тут ужо Сталін, пэўна, пашкадаваў пра сказанае — па крыжы знізу ўверх і зверху ўніз пракацілася хваля страху. Уверх — сухая, уніз — волглая.

Купала кожны раз адчуваў спінай, калі на Сталіна хваля за хваляй то мацней, то слабей накочваўся страх, які ён спрабаваў адолець, напускаючыся то на патрыярха, то на Хрыста, але гэтым разам хваля была асабліва моцнай, па крыжы ажно дрыжыкі пайшлі, і Сталін раптам зашаптаў горача да Купалы: “Вы чулі?.. Ён сказаў, што адзін можа зратаваць усіх… Гэта пра вас… Я не ведаю, чаму, але пра вас, чуеце?.. Нечага ён ад вас чакае — і трэба адказаць яму нешта… Не маўчыце… Скажыце тое, што мне казалі… Пра гняздзечка на сэрцы…”

Гэткага моцнага, раптам як бы ўспацелага сталінскага страху Купала не чакаў. Ён адчуў гэты мёртвы, едкі, з чужым пахам страх, які выцякаў, здавалася, з патыліцы правадыра, і страх гэты, страх чалавека, якога баяліся ўсе, мог быць Купалу ў слодыч, але ў слодыч ён не быў. Ён быў гарчэйшы за пераспелы палын, гэты страх, бо ў ім, у гэтым чужым страху, была пражытая траціна купалавага жыцця.

“Ён усіх змушаў баяцца, бо баяўся сам. І ён, і Ленін, і Гітлер, і ўсе, колькі іх было. Усе яны — страх. Толькі страх і больш нічога. І за гэта, за тое, за што ненавідзяць, іх любілі?..

Тады любоў — што такое?..

І што такое Бог, які любоў?

Той самы страх?.. Праз страх любяць Бога? А калі Бог, як кажа Сталін, ідэя, дык Ён — ідэя страху?..”

“Ды не трэба пра гэта! — зноў горача зашаптаў Сталін. — Пра боль кажыце, які пасяліўся там, дзе была душа… І што боль стаў душой… Не мне ж пра гэта казаць…” — выцякала з патыліцы Сталіна, які ў страху чапляўся за Купалу, бо той быў найбліжэй, дый болей учапіцца не было за каго, і Купала так, нібы згадваў, што азначае кожнае слова, пачаў казаць пра страх, які пасяліўся там, дзе была душа, выцясніў душу з яе жытла, з маленькага гняздзечка на сэрцы, у якім яна спявала, і страх гэты, заняўшы месца душы, як бы стаў ёю, душою, якая развучылася спяваць, а толькі крыкам крычала, гэтак драпаючы сэрца, што кроў, здавалася, пырскала з вачэй, якімі ўжо глядзець на свет не хацелася, бо ўдзень і ўночы праз гэты страх у іх было цёмна, чорна, - зазірнуў Купала ў агатава-чорныя, якія былі як бы й далёка ад яго, цераз плошчу, і ў той жа час зусім блізка, вочы Хрыста, напоўненыя, як азёры вадою, любоўю, у якой патанаў, здавалася, створаны Ягоным Бацькам свет, дзе Купала жыў і памёр, а Сын Божы сказаў, калі Купала змоўк: “Майго настаўніка звалі Купалам.*** Таму я тут. А не дзеля таго, каб вяршыць суд, які Бацька мой нябесны вяршыць будзе”.

Крыж перастала біць дрыжыкамі.

- Я пасланы любіць, а не судзіць, - доўжыў Хрыстос. - Але ўсе тут чакаюць суда, а не любові. Бо ведаюць, што любіць няма за што. Бо грашаць. Бо прадаюць, забіваюць… І я падумаў: калі чакаюць, дык няхай дачакаюцца. Няхай ён будзе. Няхай яшчэ не страшны, але суд. І адразу ўбачыў, што кожны чакае суда над кім заўгодна, але не над сабой, - казаў Сын Божы, і відаць было, як пакутуе Ён праз тое, што кажа, а Ганна, мусібыць, падумала, што суд пачынаецца, зашаптала пад крыжам: “Скажы, што цябе забілі… Што Сталін забіў,” - але Купала не захацеў яе пачуць.

Затое захацеў пачуць Сталін.

— І што? — спытаў ён ужо без той гарачай, бо хваля страху сыйшла па крыжы ў зямлю, дрыготкі, якая была нядаўна ў голасе. — Калі нават забіў, дык гэта мая віна. Але не ягонае апраўданне. Так і патрыярх Ціхан, і бязбожнік Кашкадамаў апраўдацца могуць: “Сталін забіў нас!” Хай сабе так. Але ж не дзяцей нявінных. Гэта хіба грахі з іх здымае?.. Калі здымае, дык чаму зараз мы з настаўнікам Хрыстовым на адным крыжы?..

Хрыстос усміхнуўся. Купала ніколі не бачыў Яго такім на абразах, паспрабаваў уявіць усмешлівага Хрыста на крыжы - і не здолеў, падумаўшы: як яны далёка адно ад аднаго, усмешка і крыж.

- Я не сказаў, што настаўнік, я сказаў, што ў яго імя майго настаўніка, - удакладніў, ужо не ўсміхаючыся, Хрыстос. - Імя прарока. І яны так падобныя, што я падумаў… - глянуў Сын Божы ў напружаныя твары апосталаў… - я падумаў, што гэта не выпадкова… - паклаў Ён далонь на руку апостала Яна, які нервова прастукаў пальцамі па стале… - бо не спраўдзіліся іх прароцтвы, - перавёў Ён позірк на Купалу і дагаварыў ледзь чутна, так, што Купала падумаў, што толькі ён Яго і пачуў. - Як і мае.

*** Арамейскае Тавэла (як і грэцкае Баптыстэс) падаецца ў перакладах Евангелля як Хрысціцель. Але гэта, так скажам, ідэйнае, патрэбнае царкве талкаванне слова. Дакладнае ж ягонае значэнне: той, хто амывае. І калі дакладна перадаваць сэнс слова па-беларуску (дый па-руску), дык Тавэла гэта Купала.

Жыццё побач з Расіяй 08.06.2018

ТЭЗІСЫ ВЫСТУПУ Ў ТЭЛЕДЭБАТАХ

«ЖЫЦЦЁ ПОБАЧ З РАСІЯЙ»

4 чэрвеня 2018, Кіеў

Мы дыскутуем па трох асноўных пытаннях. Першае: ці могуць краіны, якія суседнічаюць з Расіяй, пачувацца ў бяспецы? Другое: разглядае Расія гэтыя краіны, як незалежныя, ці яны для яе - пратэктарат? І ўрэшце – нашы адносіны да Расіі.

У мяне няма няма ніякіх фобій, у тым ліку расійскай. Я не русафоб. Тое, што я пішу і кажу пра Расію, прадыктавана жаданнем бачыць яе не такой, якая яна ёсць сёння. Умоўна кажучы, не пуцінскай. Хоць праблема, вядома, глыбей. Расія такая, якая яна сёння ёсць, не таму, што такі Пуцін. Наадворот: Пуцін такі, бо такая Расія.

На пачатку дэбатаў па праблеме бяспекі краінаў, якія суседнічаюць з Расійскай Федэрацыяй, спытаемся: а ці адчуваюць сябе ў бяспецы яе грамадзяне? Народы, якія яе насяляюць? У бяспецы не ад знешняга ворага – ад самой Расіі?

Гістарычны досвед паказвае, што не. Столькі, колькі знішчыла Расія сваіх, не знішчылі ўсе разам узятыя чужыя.

Расія небяспечная найперш для самой сябе. А тое, што нясе небяспеку для сябе, небяспечнае і для іншых. Як міна, граната, або вар'ят… І ўжо толькі па гэтай прычыне пачуваць сябе ў бяспецы побач з Расіяй немагчыма.

Трагедыя Расіі перакінулася з ХХ у ХХІ стагоддзе, бо ў ёй, у імперыі перыяду распаду, дасюль не скончылася грамадзянскай вайна, якая вынікла з рэвалюцыі 1917 года. У гэтай вайне не перамаглі ні чырвоныя, ні белыя - і ў выйгрышы аказаліся шэрыя. І ў гэтай няскончанай грамадзянскай вайне, вынікам якой можа стаць самазнішчэнне, Расія вядзе яшчэ і знешнія войны.

Знаходзячыся ва Ўкраіне, супраць якой вядзе Расія вайну, частку тэрыторыі якой яна захапіла, выдаючы захоп за вяртанне «исконно русских земель», нават некарэктна пытацца: ці разглядае Расія суседнія краіны як незалежныя дзяржавы? Відавочна, што не. Украіна для Расіі - пратэктарат. Як і Беларусь, якой яшчэ ў пачатку прэзідэнцтва Пуціна было прапанавана ўступіць у склад Расійскай Федэрацыі. Прапанова дасюль не адмененая. Больш за тое: праз палітыку цалкам залежнага ад Расіі беларускага кіраўніцтва Беларусь незалежная толькі фармальна. Рэальна яна не самастойная ні ў эканамічных, ні ў палітычных, ні ў вайсковых адносінах.

Адносіны да Украіны і Беларусі як да калоній - даўняя палітыка Расіі. Яшчэ ў 18 стагоддзі Кацярына II пісала Фрыдрыху II, што Еўропа была б больш бяспечнай, калі б паміж Берлінам, дзе нарадзіўся Фрыдрых, і Пецярбургам, дзе правіла Кацярына, не было сталіц іншых дзяржаў. Гэта значыць, не было б Варшавы, Прагі, Кіева, Рыгі, Вільнюса, Мінска ... Менавіта такую "бяспечную" палітыку ў дачыненні не толькі да Беларусі з Украінай, а да ўсёй усходняй Еўропы і праводзіць Расія на працягу трох апошніх стагоддзяў.

Ёсць два спосабы дзеянняў у адказ на такую палітыку. Адзін з іх, які дэманструе Беларусь, скіраваны на тое, каб задобрыць Расію. Ледзь што не так - скласці лапкі і круціць хвастом. Але што можа быць вынікам такіх палітычных «хітрыкаў»? Толькі каманда: «К ноге!» - і туфель лізаць.

Другі спосаб дэманструе Украіна. Гэта адкрытае супрацьстаянне імперскім памкненням Расіі, барацьба за незалежную дзяржаву. Такія дзеянні дорага каштуюць, але з іх і вынікае дарагое. Яны ўзвышаюць нацыю. Надаюць ёй адчуванне годнасці, робяць народ народам, дзяржаву дзяржавай. Яны напаўняюць ідэю незалежнасці зместам.

Спадзявацца на тое, што ў бліжэйшай перспектыве палітыка Расіі зменіцца, не выпадае. Свядомасць Расіі, ці іначай руская ідэя (у цяперашняй выяве «Русский мир») - стагоддзямі нязменная. Колькі б рускае праваслаўе ні казала пра нейкую боскасць рускай ідэі, яна, як яе ні круці, ўпіраецца ў рэшце рэшт у самадзяржаўе. Пятроўскае, Кацярынінскае, Сталінскае, Пуцінскае…

Адзін з маіх апанентаў сказаў, што выратаванне Беларусі і Украіны, увогуле ледзьве не ўсёй Еўропы - у знікненні Расіі. Я ў прынцыпе не прымаю ідэю выратавання праз нечае знікненне. Жыццё ратуецца жыццём. Яно не знікае, а змяняецца, і Расіі, каб не знікнуць, трэба змяняцца. Дык вось той, хто не падстройваецца пад яе імперскія, згубныя для яе самой памкненні, а супрацьстаіць ёй у гэтым, не толькі ратуецца сам, але і ёй дапамагае зратавацца. Змяніцца, а значыць, выжыць. І калі-небудзь Расія скажа Украіне дзякуй за гэта. А, можа быць, нават знойдзе ў сабе сілы, чаго ніколі яшчэ не рабіла, пакаяцца перад сваім народам і перад народамі-суседзямі.

Власть никогда не сможет победить поэта 02.05.2018

О молодости, которая пришлась на полные надежд 1960-е, первых годах независимости Беларуси, отношениях с диктатором Лукашенко, вынужденной эмиграции, политическом опыте, своих целях, мечтах и «небесных диктантах» один из лидеров Белорусского Национального Конгресса Владимир Некляев рассказал сайту Charter97.org в рамках проекта «Железные люди Беларуси».

- Когда мы в первый раз договаривались с вами об интервью, вы сказали, что не сможете поговорить, потому что уезжаете. Если не секрет, куда вы ездили?

- Никакого секрета. В Крево. Обычно такие места называют малой родиной, но для меня это самое большое из всего, что у меня есть. Это мой космос, из которого я в свое время вышел, и в который в свое время уйду.

- И чем вы занимались в своем космосе?

- Тем же, чем занимаюсь в каждый мой приезд в Крево. Об написана недавно изданная книга «На всяком свете», в которой я проживаю не прожитую когда-то, годы и столетия назад, жизнь с моими земляками. С близкими и далекими предками, никто из которых для меня не умер.

Как это происходит, долго объяснять. Да и не понять, не прочитав книгу.

Я часто приезжаю сюда. Чем больше мне лет, тем чаще. И все чаще в попытке понять себя и живущих в одном пространстве и времени со мной людей, я оглядываюсь на кревские холмы, по которым бегало мое детство. Все мы родом из него - и в сути своей из него состоим.

А холмов в моем Крево много. И все с легендами, сказками, преданиями. С историей, которая принадлежит и Креву со всеми его холмами, и мне.

Она, кревская, белорусская история, сегодня пытается встать, отряхиваясь от мусора, которым ее завалили. По-настоящему она только начинается. А вот Крево… Оно, как и сотни других наших местечек и деревень, пустеет. Смотришь ночью с Юрьевой горы - темно. Кажется, будто все кончается. А ведь здесь, в Кревском замке, была резиденция великих князей. Здесь была подписана Кревская уния, здесь завязывались узлы истории всей Европы. И я чувствую себя в долгу и перед прошлым этой земли, и перед ее будущим. Мне всё кажется, что я сделал для нее далеко не всё, что мог. И приезжаю сюда, возвращаюсь, чтобы еще что-то сделать. Написать… Возможно, однажды просто здесь останусь.

- Вам надоел город?

- Если я скажу, что да, надоел (что, кстати, правда), вы тут же можете спросить: почему же вы тогда не в Крево? А потому что история в разные времена делается в разных местах. Раньше делалась в Крево, теперь - в Минске. И я не только писал и пишу о ней, но и пытаюсь в ней участвовать. Почему? Потому что не могу принять то, на чем она сегодня остановилась. Или, так скажем, «застабилизировалась». Не нравится мне и «стабилизатор»: нынешний власть, режим, превративший Беларусь в криминально-полицейское государство, затоптавший ростки свободы и демократии, едва проросшие в стране с обретением независимости. А началось всё с затаптывания, уничтожения национального языка, культуры, истории. То есть, всего того, что и есть мое Крево, моя Беларусь. Я не могу с этим смириться в ожидании, что когда-то это кончится само по себе. Да никогда это само по себе и не кончится, потому что никому, кроме белорусов не только по крови, но и по духу, Беларусь не нужна. Ни ее язык, ни ее культура, ни ее история, которых, как всё пытаются доказать не только внешние, но и внутренние белорусофобы, как бы просто нет. В таком случае я должен согласиться с тем, что и меня, белорусского поэта, носителя национальной культуры, как бы не существует. И ладно бы только меня. С исчезновением белорусского языка бессмысленным становится всё, что сделали Купала, Колос, Богданович, Чорны, Горецкий, Быков, Короткевич, Бородулин… И мне это принять? Так меня тогда не примет Крево. На кой ляд тогда я, как бы не существующий, моему Креву буду нужен? Вот изменим ситуацию, тогда я весь кревский. Засяду здесь в замке и попытаюсь дописать то, что не дописал из-за того, что тратил время на политику.

Кстати, если бы не занялся ей, политикой, Кревский замок был бы уже отреставрирован. Для этого мной и Владимиром Гилепом, председателем Фонда культуры, немало было сделано. Из-за политика не удалось довести дело до конца - и это единственное, о чем я сожалею.

- А как у вас происходит творческий процесс? Например, Эдгар Аллан По просто садился за стол перед чистым листом бумаги и мог часами на него смотреть, пока что-нибудь не придумает. У вас, получается, вдохновение есть, а времени нет?

- В отличии от названного вами очень хорошего поэта и писателя, я могу сколько угодно сидеть за столом над листом бумаги, или за компьютером, но ничего в итоге не высидеть.

В одном из стихотворений русского поэта Андрея Вознесенского (который, кстати, влюблен был в Беларусь) есть такое: «Стихи не пишутся - случаются». Так вот почти все, что у меня случилось, или, вернее, лучшее из всего, случилось не за столом.

Еще один русский поэт, Евгений Евтушенко, который долгие годы был моим другом и который называл себя белорусом, говорил: «То, что написано за столом, может оставаться в столе». Он правда, не всегда этому следовал, но тем не менее...

Есть два способа создания художественных текстов. Один - тот, которым ты пользуешься, потому что умеешь писать. Владеешь профессией, имеешь некие навыки, которые при желании можно назвать талантом, поэтому ты способен создавать художественные произведения. Этому способу можно научиться, поэтому можно назвать его ремесленническим. И в том нет никакой обиды, уничижения. Большинство пишет именно этим способом. Я, например, владею профессией так, что любой текст могу написать на уровне, позволяющем отнести его к литературе, к творчеству. Но дело в том, что мне самому такие тексты не нужны. От них мне (и, как следствие, читателю) ни холодно, ни жарко.

И есть другой способ. Ему невозможно научиться, такой науки нет, потому что он…Ну, скажем так: ощущение космоса. Чутье небес. Способность улавливать, слышать диктанты Бога. Это такое состояние, которое приблизительно определяется словом вдохновение, при котором ты как бы не сам пишешь, а слышишь текст - и только записываешь его. Едва успевая… А потом, перечитывая, не понимаешь, кто это написал? Если ты, то как?..

Помните пушкинское: «Ай да Пушкин! Ай да сукин сын!»? Так он именно об этом… Так бывает, когда написанное тобой выше тебя самого. Это высшие моменты творчества. Тот, кто их испытывал, знает, что с ними ничто, ничего не может сравниться. Даже то, что испытываешь в любви. Или, может быть, это и есть любовь в высшем ее проявлении. То есть, не в потреблении любви, а в сотворении, в созидании ее.

Я был бы счастлив сказать, что все мои произведения, поэзия и проза написаны именно этим, божьим способом. Но это не так. Да вообще так быть не может, потому что это случается в невероятном духовном напряжение, в котором невозможно находиться постоянно. Но все же кое-что этим способом написалось. Не только стихотворения, что чаще всего случается, потому что это коротко, как вспышка молнии, но и поэмы, рассказы. Первой, кстати, была поэма, которая так и называлась: «Маланка» («Молния»). Потом случились «Проща», «Индия», «Сороковины», «Полонез», «Ложе для пчелы», «Тюрьма», повести «Лопатина», «На всяком свете», еще несколько вещей… Получается, что не так и мало, а?.. Все же в неплохих я отношениях с Всевышним. (Смеется).

- Кроме отношений с Всевышним, есть еще отношения с теми, кто властвует на земле. А их в вашем случае даже неплохими трудно назвать. В этом есть проблема для творчества?

- Как бы нет… Никакая власть не может отменить небесные диктанты. Иное дело, что она может как бы отменить тебя. Но только как бы. Потому что изъятие твоих книг из библиотек, исключение твоих произведений из школьных программ, твоего имени из программ телевидения и радио не является исключением из творчества. Победить в противостоянии с поэтом власти просто не дано.

- Хорошо, пусть власть не может поэта победить. Но она может давить на него, преследовать, пытаться физически уничтожить. В этом ведь есть проблема?

- Да, это власть может, и в этом проблема есть.

Тут такое дело… Невозможно угадать, когда ты услышишь то, что тебе продиктуется. Но к этому нужно быть всегда готовым. А ты в этот момент где-то… Ну, там, где теперь чаще всего мне случается бывать. Например, в тюрьме, где власть не может отменить небесный диктант, но может лишить тебя возможности записать его. Тебе просто не дают того, чем можно это сделать. Ручки, карандаша. Всем дают, у всех есть такое право, потому что оно записано в их же правилах внутреннего распорядка, а у тебя такого права нет. И когда ты спрашиваешь: «Почему?!.» - тюремщики молча тычут пальцем в небеса. Как будто лишить тебя этого права приказал тот, кто для них если не Всевышний, то некое «всевышнее существо».

Ну, не знаю, «всевышнее существо», или те, кто перед ним выслуживается, придумали эту психологическую пытку, но она мне дорого обходится. Думаю, они постоянно и практикуют ее потому, что с первого раза увидели, что для меня это действительно пытка. Я начинаю паниковать, катастрофически ощущая, как незаписанный текст исчезает, и понимая, что мне не удержать его в памяти, требую начальника тюрьмы, прокурора, просто черта лысого - и вижу, что бьюсь головой о стену. Все стрессы, гипертонические кризы, из которых мне все сложней выкарабкиваться, случались прежде всего именно из-за того, что мне не давали возможности писать. А потом уже из-за того, что не давали вовремя лекарств.

Я знаю, в какие игры играю, и прекрасно понимаю, на что способны люди, зубами уцепившиеся за власть. Поэтому принимаю как неизбежное постоянное давление, слежку, прослушивание телефонов, фальшивые милицейские протоколы, аресты, тюрьму. В прежние времена бывало и похуже. Но вот эта мелочная мстительность - она проистекает не из борьбы за власть. Она исходит из самой мелочной мстительности. Из ее природы.

- Несмотря на все это, вы прекрасно держитесь.

- Спасибо за комплимент. Но, как говорит один из моих литературных персонажей: «Мы уже не те клиенты, на которых действуют комплименты».

- А спортивную форму поддерживаете?

- Тут уж хочешь-не хочешь… Особенно после того, как в декабре 2010 года мою форму не слабо помял лукашенковский спецназ. Проломили голову, изувечили позвоночник. И если я не буду форму поддерживать, я на моем позвоночнике просто не удержусь.

А после избиения и похищения из больницы скорой помощи было еще интересней… Впрочем, есть у меня рассказ, который называется «Змена сувязяў”. В русском варианте - “Реинкорнация”. Публиковался в журнале “Дружба народов”, размещен на сайте журнала в Интернете. Можете почитать.

- Когда вы учились в Минском техникуме связи, вы занимались борьбой, боксом. Почему вы выбрали именно эти виды спорта?

- Мой отец воевал. Побывал в штрафбате. После ранения и тяжелейшей контузии выжил, хоть его, решив, что мертвый, закопали, и в семью похоронка пришла. И когда я не только слушал его немногословные военные рассказы, но и видел, что и как он делал уже в мирное время, я думал: у мужчины, в судьбе человека, считающего себя мужчиной, должна быть хоть одна война. Это не значит, что обязательно мировая, или такая, какая шла в Афганистане, Чечне, идет в Украине. Не обязательно военная, простите тавтологию, война. Духовная, моральная. Война со злом за добро. Война за правду против лжи. Война за любовь против ненависти. За дружба против предательства. Война за Беларусь с теми, кто против нее. И чтобы хоть в одной войне иметь шанс победить, нужно быть сильным. А поскольку я, имея характер отца, никогда (или почти никогда) не уклонялся от участия в таких войнах, вот и пытался сильным стать. Во всех смыслах.

Это теоретическое обоснование занятий спортивными единоборствами. Но было еще и практическое.

В послесталинские времена пошли амнистия за амнистией. В Минске начала 60-х, когда я учился в техникуме связи, куда ни приди - везде блатные, везде недавние зэки. В парке на тракторном, в сельхозпосёлке, на 4-м кирпичном, куда мы ездили на танцы, потому что они там были с рок-н-роллом. И как ты ни излучай миролюбие, везде тебя зацепят. Вот и приходилось тренироваться, чтобы отцеплялись. Не убегать же позорно, когда на на 4-м кирпичном такие девченки…

- В отличие от повести Горького «Мои университеты» , где у Алексея Пешкова университетами стал жизненный опыт, вы получили три образования. Какой из этих периодов студенчества оставил у вас самые яркие воспоминания?

- Да все по-своему. Хоть ярче всего - первое студенчество. Потому что юность. Потом - потускнение красок. Если не подкрашивать изнутри.

В воспоминаниях о прошлом, как и в мечтах о будущем, должен быть праздник. Или хотя бы радуга над воспоминаниями.

В Минском техникуме связи мне было 15, в Литературном институте в Москве - 25. А между ними - университеты, как у Горького.

Связистом я попал сначала во Владивосток, потом в Сибирь (Тайшет), затем на Север (Норильск). Вот там и хлебнул жизненного опыта.

Главным в нем было, пожалуй, вот что. Я вдруг увидел, что живу совсем не в той стране, или, если мягче, не совсем в той стране, какой в школе, в техникуме учили меня ее видеть, и какой я ее представлял. Самой справедливой по отношению к своим гражданам страной мира. Оказалось, что это не так. И еще оказалось, что это даже не одна, а несколько стран. В Сибири - своя, на Дальнем Востоке - другая, на Севере – третья. И все они совсем не справедливые.

Например, во Владивостоке вместе з бывшими зэками я жил в бараке, где на моих глазах убили человека. Пусть никудышнего, но человека. И никому за это ничего не было.

На Севере я попал на испытания новой техники, где все, кто работал с ней, облучились. Причем, достаточно сильно. Этого могло не быть, если бы не был отдан приказ (ведомство было военное) о начале испытаний без необходимого (из-за поднявшейся пурги его не смогли доставить) оборудования для соблюдения техники безопасности. И когда все мы оказались в госпитале, я лежал и думал: «Это что же за Родина у меня такая, в которой безнаказанно убивают? Что же это за страна, которая без никакой необходимости гробит своих детей? Война, что ли? Нельзя было отложить испытания, подождать, пока уляжется пурга?..»

С этого и начались мои университеты. Многое они во мне изменили, о многом я в них передумал под свист северной ветра.

- А как так получилось, что вы, получив техническое образование, решили связать жизнь с литературой? Почему поступили именно в Литературный институт?

- Потому что в том институте был самый высокий во всей стране конкурс при поступлении. Сотня на место! А после Сибири и Севера я уже не искал легких путей, их пурга замела (улыбается).

Ну а если серьезно, без, как любит говорить новый президент Росси Путин, пурги... Вот ты думаешь о себе, о семье, в которой вырос, а вырос я в семье довольно сложной: при будто из железа сделанном отце и словно из сказок и молитв сотканной матери. Вспоминаешь, каким ты был, и понимаешь, что стал другим. Пытаешься составить реальное представление о стране, которая оказалась не такой, какой тебе представлялась, мучаешься из-за этого, переживаешь, а толку? Чтобы был хоть какой-либо толк, нужно всё это хоть как-то, хоть кому-то высказать. Не только осмыслить, но и сформулировать, говоря сегодняшним языком, message. И оказалось, что лучше всего удается мне это сделать через художественные тексты. К тому же мне гораздо больше нравилось заниматься литературой, чем техникой. Вот тогда я и спросил себя: может быть, это и есть дело моей жизни?

На этот вопрос отвечаю до сих пор.

- Во время учебы в литинституте вы работали в газете «Знамя юности». Вас отстранили от работы за шутку в этой газете. Помните ли вы ту шутку?

- В «Знаменке», в редакции самой популярной в то время газеты собралась неплохая кампании. И когда мы с моим другом (к сожалению, ушедшим), экономистом (он не был в штате редакции) Отто Новожиловым предложили раз в неделю выпускать страницу сатиры и юмора (перед выходными по пятницам, из-за чего и страницу назвали «Пятницей»), идея была принята тут же.

Нам разрешалось шутить довольно рискованно. Именно, как мы поняли позже, разрешалось, хоть вначале нам казалось, что это мы такие смелые. На самом же деле это старая, как мир, политика: где-то сделать маленькую «дырочку», чтобы выходил пар. В Москве пар выпускался через «Клуб 12 стульев», который был «дырочкой» в «Литературной газете», а у нас эта «дырочка» была в «Знамени юности».

Не во всем соблюдая правила игры, мы иногда «переигрывали». И однажды придумали шутку про сантехника из поселка Муховичи, который читает газету, сидя на ней (улыбается). И несмотря на все наши уверения, что не имелась ввиду газета «Правда» или газета «Труд», из отдела пропаганды и агитации ЦК КПБ пришла команда с шутниками разобраться. После разноса меня освободили от занимаемой должности в секретариате редакции, а потом и вовсе…

Но вот же не зря я, начиная отвечать на этот вопрос, сразу сказал, что в то время в редакции «Знаменки» собралась неплохая кампании. С неплохим главным редактором. И когда страсти улеглись, мне предложили вернуться в газету. Правда, не в штат, а на договор, но предложили. Даже на лучших условиях, чем раньше. В то, повторяю, время! А в сегодняшней «Знаменке», как и в любой другой государственной (и уже как бы не коммунистической, не советской) газете, это просто непредставимо. А кто-то еще будет говорить, что между советизмом и лукашизмом нет разницы.

- Ваша карьера набирала стремительный рост. Даже если отбросить занимаемые должности, вы - успешный поэт и писатель, песни на ваши стихи знает вся страна. Казалось бы, что еще нужно для счастья. Что в 1999 году стало тем тумблером, который вы щелкнули, разорвав с властями?

- В конце 90-х многие стали упрекать меня в близких контактах с властью. Даже запустили сплетню, будто Лукашенко предложил мне стать то ли его помощником по культуре, то ли министром. Ничего этого не было, но я не утруждал себя оправданиями, потому что все это работало на достижение поставленной цели, которую я видел в распределением ответственности за развитие культуры, языка, образования, пытаясь перенести часть ответственности, а с ней и часть полномочий, с государственных учреждений на общественные организации: творческие и профессиональные союзы, фонд культуры и т.д. То есть, я хотел уменьшить влияние чиновников в гуманитарной сфере, где они творили всё, что им в голову взбредет, через усиление влияния общественности. Это спасало национальную культуру от разрушения, ради чего при содействии Пашкевича, тогдашнего зам. главы администрации, я организовал встречу правления Союза писателей с Лукашенко, уговорил Владимира Коноплева, которого Лукашенко поставил руководить парламентом, провести парламентские слушания по языку и культуре, и т.д. и т.п. И наконец мы пришли к договоренности, что важные, принципиальные решения в гуманитарной сфере не будут приниматься без их обсуждения в профильных общественных организациях.

Гуманитарной сферой руководил в то время вице-премьер Владимир Заметалин, которого на парламентских слушаньях я напрямую назвал белорусофобом, врагом всего белорусского - и он объявил мне войну. Заставил министра информации расторгнуть со мной договор как с главным редактором журнала «Крыніца”, наслал в редакцию журнала и в Союз писателей, где я был председателем, всяких проверяющих, подготовил для Лукашенко папку с компроматом на меня (как на националиста, каковым меня на встрече с писателями, сделав вид, будто так шутит, Лукашенко и назвал), а потом, используя административный ресурс, добился того, что на меня завели уголовное дело. Всё бы это ничего, аппаратные игры, борьба за влияние, если бы у Лукашенко не расходились, как всегда, слова с действиями. Вот мы договариваемся, к примеру, что школьные учебники по гуманитарным дисциплинам будут на белорусском языке, а они издаются на русском. «Это заметалинские дела!» - говорят мне в администрации, но ясно, что без отмашки сверху Заметалин бы на такое не решился.

Это был первый конфликт. Так скажем, мелкий. Второй - куда крупнее.

В декабре 1998 года, ничего не сказав «ни народу, ни миру», Лукашенко вдруг рванул в Москву и подписал с тогдашним президентом России Ельциным Декларацию о дальнейшем единении Беларуси и России. В содержании документа просматривалась очевидная угроза существованию Республики Беларусь как независимого государства - и Правление Союза писателей приняло по этому поводу резкое заявление. Я долго взвешивал, принимать ли его, потому что оно напрямую противоречило амбициозным устремлениям Лукашенко (у которого в самом деле были шансы возглавить «союзное государство», в Москве его многие в этом поддерживали, в том числе тогдашний премьер-министр РФ Примаков), что ставило под удар все предыдущие договоренности и мои будущие планы. Но не принять заявление было нельзя. Учебники - это учебники, а Беларусь - это Беларусь, и если ее не станет, если она растворится в «союзном государстве», то кому эти учебники будут нужны?..

На заседании правления не было кворума, что давало мне формальную возможность оттянуть решение, но я решил не тянуть. Послал моего заместителя по квартирам отсутствующих, сам взялся за телефон, кворум был собран, заявление было принято. И тут уж на меня, как на председателя Союза писателей, спустили всех собак.

Это тяжеловато было выдержать, потому что «собаки» были не только заметалинские, но и свои, науськанные спецслужбами, устроившими обычную гэбэшную разводку, чего свои не поняли. Или не захотели понять, теперь это уже не важно.

Но и это еще не всё, чаша терпения не переполнилась. Оставалась еще капля.

Лукашенко пригласил меня в Смоленск на празднование 80-летия БССР. Белорусской Советской Социалистической Республики, которая и была провозглашена 1 января 1919 года в Смоленске. Ладно, это веха в истории Беларуси, почему бы не отметить?..

И вот торжественное собрание в городском театре, на сцене три человека: Лукашенко, Селезнев (тогдашний спикер российской Думы) и архиепископ Смоленский и Калининградский, нынешний патриарх Московский и всея Руси Кирилл. Селезнев, утомленный то ли дорогой, то ли государственными заботами, просто спал на сцене, а вещали Лукашенко и Кирилл. Первый, как всегда долго, о корнях и кровном белорусско-русском братстве, о том, что мы один народ, а второй коротко вот о чем. «Если в этом зале есть образованные люди, - дав понять, что он образованный человек, начал бывший архиепископ и нынешний патриарх, - то они знают, что нет никакой отдельно взятой белоруской или украинской культуры, языка, а есть единое русское древо, на котором, привитые националистами, появились, пьющие сок этого древа, случайные ветки. Можно, конечно, ждать, пока они засохнут и сами отпадут, а можно, чтобы ничто не мешало русскому древу шуметь, зеленеть, стремиться в высь, их обрубить».

Даже люди в зале, в большинстве своем просто согнанные на это мероприятие, отреагировали на выступление архиепископа сдержанно. А президент Республики Беларусь встал и зааплодировал.

Чему ты аплодируешь? Если нет белорусской культуры, языка, что тогда есть в Беларуси белорусское? Чего ты в таком случае президент? Президент усыхающих веток на русском древе?.. Я попытался ему об этом сказать, он отмахнулся: мол, занимайся своими делами, ты ничего не понимаешь в политике.

А что тут понимать? Какие дела могут быть с человеком, с белорусом, который публично (пусть в политических, да в каких угодно целях!) от Беларуси отрекается. Меня потом все артисты театра спрашивали: «Что это такое?..»

Он не белорус - вот что это такое. И я вовсе не имею ввиду всякие домыслы (они меня не интересуют) о его отце. Национальность - это не столько кровь, сколько впитанная тобой культура. Он ее, белорусскую культуру, не впитал. Можно, конечно, сказать, что это не вина его, а беда, но Беларуси, которую он более 20 лет жестко, преследуя в ней всё действительно белорусское, как вражеское, русифицировал, а теперь вдруг надумал «мягко беларусифицировать», от этого не легче.

Белорус, если он белорус, никогда не скажет, как Лукашенко: «Белорусский язык бедный, на нем нельзя выразить ничего великого». Это тоже самое, что сказать о матери: «Она дура, чего от нее ждать?» Он не впитал язык, не вдохнул (по внешним ли, по внутренним причинам) белорусский дух. И когда он от этого отмахнулся, я тоже махнул рукой. И уехал. От него, от всех заметалиных, от их собак, от чужих и своих…

В конце 90-х я был уверен, что принял правильное решение. Позже - нет. Или, так скажем, не совсем уверен. Когда говорил об этом с Василем Быковым, он категорично утверждал, что все я сделал правильно. Возможно, он был так категоричен по той причине, что, мягко говоря, не уважал Лукашенко. Вообще надо заметить, что бессменно-первый белорусский президент, несмотря на свои невероятные карьерные успехи, прожил жизнь без уважения приличных людей. У него еще, вроде, есть время такое положение дел исправить, но не наблюдается стремления к этому. Ему, как и всем правителям с неограниченной властью, куда больше нравится внушать страх, чем уважение.

В отличие от Быкова, довольно много близких мне людей, в том числе Рыгор Бородулин, Геннадий Буравкин, которые хоть и относились к Лукашенко также, как Быков, в правильности моего решения сомневались. Считали, что, оставшись в приближении к власти, имея на нее влияние, я мог бы сделать для Беларуси больше, чем в оппозиции. Может быть. Но это была бы уже другая история. И вряд ли моя.

- И вот Вы уезжаете в Польшу, а потом в Финляндию. Тогда, насколько мы помним, придумали абсурдную историю, чуть ли ни как у Станислава Шушкевича с ящиком гвоздей.

- Да, но все гвозди из досок повылезли, кирпичи и камни, из которых строил мне тюрьму вице-премьер, рассыпались - и уголовное дело было прекращено «в связи с отсутствием состава преступления». Лукашенко потом сказал на какой-то пресс-конференции: «Это я Некляева спас». Ну, ладно, спас так спас. Я даже собирался ему телеграмму благодарственную дать. В стихах на финском языке. Чтобы понял, как глубоко благодарен. Но молодая финка на почте никак не могла понять, чего я от нее хочу. Я и так, и этак, по-фински, по-английски: «Sähke, telegram», - хлопает глазами. Потом оказалось, что слова-то она понимает, просто такой услуги, как передача телеграмм, в почтовом ведомстве развивающейся Финляндии нет. Давно кончилась за ненадобностью. Какие телеграммы, когда у всех в карманах девайсы фирмы Nokia”.

Вот так. Ни нефти, ни газа, вообще ничего, кроме камней да леса, нет, а уровень жизни один из самых высоких в Европе. И преимущественно за счет производств с высокими технологиями. А мы до сих пор даже телефона своего так и не сделали. И знаете, почему? Потому что Лукашенко с его диктаторскими замашками, с его, не дающей развиваться, стабильностью, это услуга, которая давно кончилась за ненадобностью.

А он все посылает и посылает нам телеграммы: “Я вас спасаю”.

- Как вам жилось четыре года в эмиграции? Как был обустроен ваш быт? Как чувствовали себя внутренне? Мучала ли ностальгия?

- Жилось по-разному. В Польше сложнее. В Финляндии, куда меня пригласили на место переехавшего в Германию Василя Быкава, проще. Не очень большой, но грант города Хельсики. Квартира. А в Варшаве жил на балконе у моих студенческих друзей. В однокомнатной панельке места, чтобы раскладущку поставить, не хватало. Денег, чтобы где-то угол снять, не было. Через время, правда, Адам Михник помог, поселил в интернате «Gazety Wyborczaj».

Но главные трудности были не бытовые. Трудно было осознать то, что в твои 50 лет твоя жизнь начинается с нуля. Как на часах с полуночи.

В Хельсинки есть церковь, вырубленная в скале. Ну, такая, какими были церкви первых христиан, которые в них укрывались. Без никаких украшений, без ничего. Только крест. Вот в нее я приходил и часами смотрел на свою жизнь без никаких украшений. Смотрел и думал. О кресте, о Боге, взошедшем на крест. Что им двигало? Да, любовь, это я знаю. А чего не знаю? Что еще? И вдруг подумал, что совесть. Он испытывал не только любовь, но и стыд. За фарисеев, за служителей церкви, в которой паселились торговцы, за Пилата, который умыл руки, за своих апостолов, которые долго в него не верили, не понимали его, и вовсе не только один из них его предал...

Бог в человеке - это совесть. Бестелесный, в отличие от желудка, орган, ответственный не за переваривание жратвы, а за нравственность, за мораль. И вот с этим я вышел однажды из той церкви, оставив там всё, что меня мучало, беспокоило: мне стала совершенно ясно, что мне делать, как и чем мне дальше жить.

Что касается ностальгии, то нет, ей не мучался. Накатывало иногда, но спасала работа. Днём и ночью писал, сутками не спал. Не отрывался от письма, Роман “Лабух”, книга стихов “Так” с поэмой “Ложе для пчелы”, повести, рассказы... Теперь вспоминаю - и кажется, что никогда раньше и никогда позже мне так хорошо не писалось. И ни себе самому, ни кому-то не могу объяснить, почему? Возможно, Бог подарил мне эти четыре года, этот творческий пир за то, что я все же не предал в себе поэта. “Поэзию не предал, видит Бог!” - как написал в стихотворении, посвященном Евтушенко, который позже вместе с другими моими друзьями-поэтами вытаскивал меня из тюрьмы.

Стихотворение, кстати, о нашем цеховом братстве. Вот о нем, потому что оно не перешло, не перелилось из нашего времени в нынешнее, во мне ностальгия, которая давно стала не только тоской по родине.

- Почему вы вернулись из Финляндии в Беларусь? Ведь здесь ничего не изменилось.

- В том-то и дело, что изменилось. Стало хуже, чем было.

Первый раз к мысли о возвращении меня подтолкнула смерть Василя Быкова. Не стану рассказывать, как это случилось - всё об этом рассказано в притче “Шмель и странник”. Вещи, кстати, не написанной, а протиктованной, поэтому одной из лучших моих вещей.

Я приехал, чтобы проститься с Быковым. Успел проститься с живым. После похорон вернулся в Хельсинки, стал искать камень, который попросил он при последней встрече привезти и поставить на его могилу - и все не покидала меня какая-то беспокойная печаль. Да, она связана была с уходом не стороннего, с которым были у меня одно время не простые отношения, человека, но не только с этим. В этом чувстве было даже больше беспокойства, чем печали, и однажды ночью, дописав одну из поэм, я стал смотреть новости в Интернете и наткнулся на информацию о девочке, которая в полумиллионном (!) белорусском городе одна-единственная пошла в белорусскоязычный класс. Одна-единственная! И это стало вторым, решающим толчком к мысли о возвращении. “Вот ты здесь пишешь, пишешь, пишешь, а кто это там читать будет?..”

Меня вернул на Родину родной язык. Я не смог смотреть издали на то, как он умирает, чтобы потом найти и поставить камень на его могилу. Это было бы не только предательством поэзии, но и поэта в себе.

В целом взрослый опыт эмиграции, как и юношеский опыт Сибири и Севера, дал мне многое. Это не была география. Вернее, была, но не внешняя: приехал в Норильск и сфотографировался под Северным сиянием. Это была география внутренняя: открытие морей и пустынь, гор и низин в самом себе. Весьма интересная наука. В моей школе жизни она, можно сказать, основной предмет.

- - Сразу после возвращения из эмиграции вы начинаете заниматься политикой. Принимаете участие в президентских выборах. В день голосования вас избивают, потом похищают из больницы скорой помощи и заключают в тюрьму. Не пожалели о решении вернуться в Беларусь?

- Нет. Как ни о чем не жалел и тогда, когда из Беларуси уехал. Я вообще не имею привычки жалеть, сожалеть о том, что сделано. Разве только о том, что не сделано, как в случае с реставрацией Кревского замка.

Но давайте по порядку.

Я занялся политикой не сразу. Несколько лет занимался делами белорусского ПЕН-Центра, в котором меня избрали президентом. Именно, как написано во всех уставах всех национальных ПЕН-центров, президентом. Так что некоторое время, несмотря на указ Лукашенко о том, что президентом быть может только он, президентов в Беларуси все же было два.

Целью моего участия в президентских выборах 2010 года была смена власти. Кто-то в моем избирательном штабе, как потом оказалось, ставил иные цели, я - только эту. Отсюда и последствия: нападение спецназа, избиение, больница скорой помощи, тюрьма.

Кто-то утверждает, что цель была недостижима. Может, и так. Но я шел к ней. И никто мне не докажет, потому что нет таких доказательств, что в любом случае не дошел бы. Мог дойти, если бы не предательство. Если бы без моего ведома план Площади не был изменен. И в результате рухнул.

После 2010 года встал вопрос: что делать дальше? Самым верным решением был бы уход из политики. Пришел, попытался, не получилось - ушел. Я так и поступил бы, если бы власть не поступила со мной так подло. То, что я использовал конституционное право участвовать в выборах, стать кандидатом в президенты, никому не давало права меня избивать, арестовывать, пытать, тащить из больницы голого на мороз. Да еще издеваться над любимой женщиной, в которой 2010 год до сих пор болит. В прямом, и не в каком-то переносном смысле. Всё это требовало сатисфакции - и я решил готовить Площадь-2015.

Имея опыт 2010 года, планами своими я не спешил делиться. Тем более, что у меня почти не было союзников. Все настраивались на новые тренды. На диалог и всякое такое. Но не новые тренды, не диалог и всякое такое предопределили невозможность белорусской Площади. Предопределил это украинский Майдан. Вернее, события, начавшиеся после него.

Когда я начал готовить Площадь, я просчитывал всякие возможности и варианты, но не мог просчитать, предугадать войну в Украине. Да и никто не мог. Этого просто не могло быть. Но это случилось. И когда в Киеве, а потом на Донбассе прозвучали выстрелы и пролилась кровь, я понял, что не судьба. Площади-2015 в Минске не состояться. Её истерическим страхом затопчет государственная пропаганда.

Так что мне делать оставалось в политике, в оппозиции? Пить кофе на всяких симпозиумах и конференциях под разговоры о диалоге?..

Я никогда кофе не любил.

- И, тем не менее, по сей день вы остаетесь в политике.

- Это внешне. Внутренне - нет. Я вернулся в литературу. И она, вроде, не против моего возвращения. Но ведь всегда что-то остается там, откуда уходишь. И литература не против того, чтобы я продолжал делать всё, что могу, на что еще есть силы, для изменения той постыдной, не человеческой, не белорусской жизни, которой живем. Впрочем, если бы я даже занялся сейчас балетом, все равно кто-то заподозрил бы, что это замаскированная политика.

- Вы вспомнили Майдан. Когда я смотрел на YouTube видео вашего выступления, у меня мурашки шли по коже. А что чувствовали вы, когда поднялись на сцену перед таким огромным количеством людей?

- Вот то же самое я чувствовал, что и вы. Только в миллион раз сильнее, потому что передо мной был миллион живых людей, наполненных чувством свободы.

Вообще свобода - это чувство. Без него она - пустое слово. Как и слова о демократии, правах человека… Особенно для тех, кто живет в не свободной, бесправной стране, где свободу невозможно почувствовать, потому что ее нет.

Так вот на Майдане она появилась! Как будто ветром сквозным повеяло, хотя было безветренно. И этот ветер свободы, ее энергия, излучаемая миллионом людей, такими волнами накатывали, такими порывами летели на сцену, что я наклонялся вперед, чтобы устоять. И сердце просто грохотало в груди: «Вот оно! То, о чем говорили мне, о чем сам говорил другим, но не знал, что это такое, потому что не чувствовал…»

Вообще-то у меня немалый опыт выступлений перед тысячными аудиториями, в залах и на стадионах, где всё бывало. И восторги, и овации, и цветы с подарками… Но такого не было. Подарить чувство свободы - это не цветами забросать. И я навсегда останусь благодарным Майдану за это чувство. За то, что знаю теперь, что это такое. А когда ты знаешь, чувствуешь свободу, тогда понимаешь весь глубинный смысл борьбы за нее.

- Если вы занимаетесь теперь, как говорите, не политикой, а литературой, за что вас тогда постоянно арестовывают, сажают? Вам не кажется, что дело не в вашей виновности или невиновности, а просто так действует чья-та злая воля?

- Возможно. Я ведь уже говорил о каком-то «высшем существе», на которое ссылаются тюремщики. Но это банально, неинтересно. А вот недавно я узнал о причинах моих арестов кое-что поинтересней.

Знаете, у многих людей, и у меня тоже, есть такие не друзья, не знакомые - спутники жизни. Этакие наблюдатели за ней. Так вот мой спутник-наблюдатель еще со студенческих лет следит за всем, что я делаю. Как живу, что пишу. Оценивает все мои книги, поступки - и обязательно делится своими умозаключениями. Делает он это скорее всего от скуки, потому что просидел всю жизнь в каком-то исследовательском, где так ничего, кроме меня, и не исследовал, институте. И вот в этом институте он умозаключил, что я намеренно создаю ситуации, в которых меня арестовывают, чтобы выглядеть героем и собой любоваться. И призвал меня честно признаться в этом.

Вам это ничего не напоминает? Ну, того, что проскакивает в последнее время в СМИ? Даже в независимых. Мол, нормальная оппозиция концерт показывает, а не нормальная протест устраивает… чтобы себя показать. Вот в связи с этим я и ответил моему спутнику жизни, что готов честно во всем признаться, если мы хоть раз полюбуемся собой вместе. Что ради этого я даже нижнее место на тюремных нарах по давнему знакомству ему уступлю…

Не захотел. «Во мне нет, - написал, - самолюбования». И хоть он не выполнил поставленного мной условия, я все же кое в чем признался. Вот что ему написал.

«Знаешь, в чем-то ты, может, и прав. В последнее время, что я ни сделаю, обязательно найдется кто-то, кто обвинит в пиаре, в самолюбования. И призывает в этом признаться. Ну, если уж кому-то нестерпимо этого хочется, что ж...

Да, случается, что я собой любуюсь. Но не на трибунах съездов, симпозиумов, конференций, о которых забываешь еще до того, как они начались. И даже не на сценах, не на стадионах, где я налюбовался собой (в чем признаюсь) в молодости, читая стихи, которые слушали тысячи людей.

От меня тогдашнего мало что осталось, но добавилось другое. Это то во мне, что одолевает ранее непреодолимое. Панический, мерзкий страх перед тупой силой, перед опасностью, которая грозит всеми возможными болями, издевательствами, потерями - вплоть до потери жизни. Я такой страх пережил - и выдавил его из себя. Это удалось мне далеко не сразу: сквозь боль бессилия, через в кровь искусанные губы… И невыносимый стыд, и ненависть к себе из-за своей слабости просто прожигали мне голову от лба до затылка, которым бился я о стену отчаяния, пока не почувствовал: не боюсь.

Я обычный человек со всеми человеческими слабостями - и большинство из них как были во мне, так и остались. Но одной из них, той, которая делает человека животным, мужчину крысой, я смог избавиться, хотя казалось, что это невозможно. И этого следовало добиваться не только потому, что сейчас, что бы со мной ни случилось, если даже смерть - я умру без мерзкого страха. На это стоило бросить все усилия еще и потому, и даже больше потому, что тот человек во мне, каким хотел я быть, победил того, каким я был. Вот этим в себе, а не собой, я любуюсь, так как это не было мне дано, как талант писать стихи, а я сам создал в себе это новое качество, победив в себе труса, который читал на стадионе как бы крамольные стихи, а после шел и оглядывался: не заберет ли КГБ?

Кстати, а как ты: не оглядываешься?..»

- Последний вопрос к вам только как к поэту, литератору. Что сейчас на вашем рабочем столе?

- Вторая часть романа под условным названием «На кресте». Первая часть уже не на столе, а в столе…

Главный персонаж романа Янка Купала. Хоть мог быть и кто-то другой, потому что роман в общем-то о старой, как мир, проблеме: художник в тоталитарном государстве.

Мы горазды осуждать тех поэтов, писателей, которые не находили в себе сил противостоять системе, а вписывались в нее. Ну, как в 30-е годы Купала, который за это уже получил своё от сегодняшних смелых парней: ах ты такой-сякой Каян Лупака! А я задался вопросом: что было бы, если бы я сказался на его месте? И если бы оказались вместе со мной в том времени сегодняшние смелые парни? И если бы позвал вдруг меня (их) Сталин и сказал (предложил) написать стихи о партии? Или меня (кого-то из них) выдвинули бы на Гитлеровскую премию? И Гитлер бы спросил, вручая: «Ты чего это в сторону рожу воротишь? Сталинскую премию получать - нормально, а Гитлеровскую - западло? А какая разница, если я здесь то же самое, что он там?..»

Вот такие (приблизительно) вопросы. И хоть любые вопросы почти всегда интереснее любых ответов, у меня есть надежда, что пока я жив-здоров и способен не только писать, но и слышать те, о которых говорил, небесные диктанты, мне и ответы удастся найти не безынтересные. Вот этим и буду продолжать заниматься, потому что из вопросов и ответов состоит и политика, и литература, и вся наша жизнь, в которой на вопрос: «Что она такое?» - нет ответа.

Сена жаваць і песні спяваць 28.03.2018

Жарсці па 100-годдзі БНР паціху сціхаюць. Але усё болей выяўляюцца наступствы таго, што адбылося ў юбілейны Дзень Волі і напярэдадні яго.

Тая частка апазіцыі, якая згадзілася адзначыць найвыбітную дату беларускай гісторыі толькі так, як было міласціва дазволена ўладай, адмовілася не толькі ад шэсця (як палітычнага чынніка свята). Яна адмовілася ад нашага канстытуцыйнага права на свабоду шэсцяў і сходаў.

І што за гэта займела? Дакладней, што займеў у выніку ўвесь беларускі дэмакратычны рух?

А вось што.

Лукашэнка: «Мгновенно пресекать любые несанкционированные мероприятия, которые мешают жить людям!

Шуневіч: «Ни одна акция, несанкционированная властями, не пройдет. А если даже начнется, то будет прекращена очень быстро и эффективно!»

Лукашэнка: «Все должны понимать и слышать, что это не выдумка милиции».

Шуневич: «Мы будем крепнуть в дальнейшем…»

Ну й гэтак далей - уключна з выпадам у бок партнёраў па “дыялогу”, у якім з аднаго боку прамаўляюць, а з іншага слухаюць ды ядуць: «Не звяртаючы ўвагі на рэакцыю Еўразвязу і Дзярждэпартамэнту ЗША»

Гэта і ёсць наўпроставы вынік дзеянняў тых палітыкаў, якія пайшлі на сепаратныя, згодніцкія перамовы з рэжымам.

Даўшы згоду стаць у стойла, у ім і будзеш стаяць. Сена жаваць і песні спяваць.

Гэтага маглі не ўсведамляць тыя, хто лічыць канцэрт каля Опернага падзеяй ці ні большай за тую, якая адбылася сто год таму. Але гэтага не маглі не разумець палітыкі. У супрацьстаянні няроўных сіл, калі саступаеш, дык здадзеную пазіцыю ўжо не зоймеш.

Разумелі - і зрабілі тое, што зрабілі...

Раней я ўжо казаў, як падобныя дзеянні называюцца. Не буду паўтарацца. Хіба што згадаю ў звязку з гэтым даўні верш аднаго з даўніх маіх сяброў, якога, на жаль, не стала. Паэта Яўгена Еўтушэнкі, які называў сябе беларусам.

Достойно, главное достойно

Любые встретить времена,

Когда эпоха то застойна,

То взбаламучена до дна.

Достойно, главное, достойно,

Чтоб раздаватели щедрот

Не довели тебя до стойла

И не заткнули сеном рот!

З ІНТЭРВ’Ю “НАРОДНАЙ ВОЛІ” 20.03.2018

25 сакавіка рыхтуецца вялікі мітынг і святочны канцэрт ля Опернага тэатра. І падобна, грамадства гэтага хоча, стаміўшыся ад шэсцяў, якія нікуды не вядуць, хіба пад міліцэйскія дручкі. Але вы з Мікалаем Статкевічам, як выглядае, усё ж хочаце такое шэсце зладзіць. Патлумачце: дзеля чаго?

- Я вельмі добра, нібы гэта было ўчора, памятаю 25 сакавіка 1993. Дзень Волі, 75-годдзе БНР. Тады таксама на сцэне спявалі, каля сцэны танцавалі, за сцэнай прадавалі і куплялі сувеніры, але запомнілася, як свята, шэсце. Тая энергія, тая сіла, той рух, тая бел-чырвона-белая вольная плынь, якой, здавалася, не будзе спыну, якая цякла і цякла па Мінску, па ўсёй Беларусі. І было высокае, якое проста захлынала, адчуванне Волі. І Воляй дыхалася, як вясновым паветрам.

Паперадзе была ідэя, а не тое, што яе абрамляла. І праз 25 гадоў усе (падкрэсліваю: усе!) сябры аргкамітэта па святкаванні 100-годдзя БНР прагаласавалі за гэткі ж фармат святкавання юбілейнага Дня Волі, падаўшы адпаведную заяўку ў Мінгарвыканкам. Дамовіліся настойваць на шэсці і канцэрце, ні ў чым не саступаць. Галасаваннем абралі людзей, якім даручылі перамовы з уладай. Паціснулі адзін аднаму рукі - і адразу ж пасля гэтага адны за спінамі другіх збегалі ў Мінгарвыканкам, прынялі прапанову ўлады адмовіцца ад шэсця ўзамен на канцэрт...

Некаторыя пасля тэлефанавалі (намеснік старшыні партыі БНФ Янукевіч нават у эфіры “Еўрарадыё” са мной спрачаўся): вось вы звінавачваеце нас у подласці, здрадзе, а гэта аптымальнае, найбольш мэтазгоднае рашэнне. Я адказваў, што яно магло быць такім, калі б нехта з вас перад тым паведаміў: “Мы перадумалі, у нас іншая пазіцыя. Мы ідзём дамаўляцца без вас”. Калі ласка. Дык не: спачатку ўпотай збегалі (бо ўлада паклікала: “Вы лепшыя за тых”), а пасля ўжо загаварылі пра мэтазгоднасць.

- А хіба вы ўпершыню ў палітыцы сутыкаецеся з падобным?

- Не ўпершыню. І заўсёды ў апазіцыйным асяродку гэта апраўдваецца нейкай палітычнай логікай. Пра маральны чыннік ніхто ўжо й не кажа, ён як бы і не заўважаецца. Але не ўсімі...

Вось журналіст Сяргей Навумчык тактоўна нагадаў журналісту Юры Зісеру, што не толькі ў цяперашнім, але і ў папярэдніх аргкамітэтах былі людзі без ніякай нянавісці. Сябрамі аргкамітэту па святкаванні 75-годдзя БНР былі Васіль Быкаў, Рыгор Барадулін, Ніл Гілевіч... І давайце ўявім, што Быкаў з Барадуліным і Гілевічам дамовіліся, па-мужчынску паціснуўшы рукі, пра нешта адно, а потым нехта з іх, напрыклад, Гілевіч за іх спінай дамовіўся пра іншае. Ну, дапусцім, пра той жа канцэрт, бо на канцэрце песні ягоныя спяваць будуць - і ён ганарар за гэта займее. І хто пасля гэтага паціснуў бы пададзеную ім руку?..

А цяпер і пацалаваць могуць.

Сяброў ранейшага аргкамітэта ў падобнай сітуацыі немагчыма ўявіць. А цяперашняга - магчыма. Вось у чым праблема, а не ў канцэрце ці шэсці, на якім я асабіста (з улікам варункаў, якія склалася ў краіне і вакол яе) асабліва і не настойваў.

У перамовах аргкамітэта з уладай апошняя была ў слабой пазіцыі. У сказе “Дазволіць нельга забараніць” – коску паставіць пасля слова “нельга“ яна проста не магла. Таму й пачаліся павароты, перамовы... І калі б сябры аргкамітэта дзейнічалі салідарна і годна, мы б мелі ў юбілейны Дзень Волі і шэсце, і канцэрт, і мітынг. А так маем, што маем. І няхай сабе праз збег абставін, але цяпер ужа здаецца, што і не выпадкова Міхалок з Кулінковічам і Вольскі з Вайцюшкевічам у канцэрце ўдзелу не бяруць.

Зразумела, што далей прысутнічаць на паседжаннях аргкамітэта мэтазгоднасці я не бачыў.

(“Народная воля”, 20.03.2018).

100-годдзе БНР 09.01.2018

Мяне здзівіла адмоўная рэакцыя асобных прадстаўнікоў нашага дэмакратычнага руху на прапанову Беларускага нацыянальнага кангрэсу адзначыць 100-годдзе абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі святочным шэсцем па праспекце Незалежнасці ў сталіцы краіны. Гэтая прапанова БНК ніяк не супярэчыць любым іншым ініцыятывам: навуковым канферэнцыям, сходам у дамах культуры, песням і танцам у мікрараёнах, сямейным застоллям у гонар свята. Пытанне толькі ў тым, ці насамрэч маем мы нацыянальны гонар? Ці гатовыя, ці здольныя мы з’яднацца, каб адстойваць ідэі, стагоддзе таму закладзеныя ў падмурак БНР – найперш ідэю незалежнасці?.. Калі замест рашучага “Так!”, выяўленага ва ўсенародным святкаванні юбілею БНР, мы зоймемся разборкамі паміж апазіцыйнымі групоўкамі, дык усяму цяперашняму дэмакратычнаму руху – грош цана. Як грош цана будзе і ўладзе, калі яна скарыстаецца 100-годдзем БНР не як нагодай для нацыянальнай згоды, для кансалідацыі грамадства ў адстойванні незалежнасці краіны, а для пераследу, для рэпрэсій, для падаўлення іншадумства.

Як гэтага пазбегнуць? Ну, скажам, запрасіць на юбілей Раду БНР, чальцы якой сталі б таксама чальцамі аргкамітэту па святкаванні юбілею. Аднаго гэтага кроку дастаткова, каб змяняць адносіны да падзеі. Адмесці смецце, збіць пыл, які ўздымаецца над агульнанацыянальным святам і вакол яго.

Беларускі нацыянальны кангрэс не можа мець і не мае намеру прысабечваць свята. Наш намер - сабраць аргкамітэт не толькі з кіраўнікоў апазіцыйных арганізацый, лідараў дэмакратычнага руху, але і з прадстаўнікоў найшырокай грамадскасці. Мы падрыхтавалі запрашэнні Святлане Алексіевіч і Ўладзіміру Арлову, акадэміку Гарэцкаму і мастаку Купаву, Міхалку і Вольскаму, Марачкіну і Курэйчыку, Сітніцу і Тарасу, Вайцюшкевічу і Лучанку, Краўцэвічу і Законнікаву, Анісім і Стужынскай, і яшчэ шмат каму з вядомых людзей. Калі камусьці з апазіцыі не хочацца ісці на паседжанне па святкаванні юбілею з нашай ініцыятывы, дык чаму не было іншых прапаноў? Мы гатовыя былі прыйсці ў іншы час у іншае прызначанае месца, але ніхто такога часу і месца не прызначыў. А падзея вялікая, арганізацыйных клопатаў процьма, таму мы й заклікалі сабрацца неадкладна. І як на маё разуменне, дык замінаць гэтаму, замарваць адну з найбліскучых старонак беларускай гісторыі высвятленнем адносінаў ці ўнутры апазіцыі, ці паміж апазіцыяй і ўладай, могуць толькі тыя, хто ў хаўрусе з ненавіснікамі беларушчыны, якія хочуць, каб гісторыя незалежнай Беларусі скончылася.

Іх справа — ламаць, а наша — стаяць! 21.11.2017

22 лістапада а 12:00 у Мінскім гарадскім судзе адбудзецца чарговае паседжанне па «справе» Уладзіміра Някляева аб «закліку да ўдзелу ў несанкцыянаваным масавым мерапрыемстве». Такім заклікам суд Ленінскага раёна Мінска палічыў словы, сказаныя Някляевым у інтэрв'ю тэлеканалу «Белсат»: «Калі ў вас ёсць воля бараніць свае правы, трэба ісці і іх бараніць».

На пытанне Някляева: «Хіба грамадзяне Беларусі бараніць свае правы не павінны?» суд адказу не даў. Не ўзяў ён пад увагу і літаратурна-моўныя экспертызы «Саюза беларускіх пісьменнікаў», «Беларускай асацыяцыі журналістаў» і «Беларускага ПЭН-Цэнтра», якія далі заключэнне, што закліку да ўдзелу ў несанкцыяваным масавым мерапрыемстве ў выказванні Някляева не ўтрымліваецца — у ім толькі выяўленая ягоная грамадзянская пазіцыя. Cуддзя С. Метленок прысудзіла вядомаму паэту і палітыку 10 сутак арышту.

Уладзімір Някляеў з прысудам не згадзіўся і падаў скаргу на рашэнне суда Ленінскага раёна ў Мінскі гарадскі суд. Адначасова ён звярнуўся ў адкрытым лісце да галоўнага рэдактара газеты «Советская Белоруссия» Паўла Якубовіча і старшыні «Белдзяржтэлерадыё» Генадзя Давыдзькі з тым, каб яны як журналісты, кіраўнікі вядучых дзяржаўных СМІ, далі прафесійнае заключэнне: «Утрымліваецца ў тэксце інтэрв'ю заклік да ўдзелу ў акцыі 21 кастрычніка, ёсць падставы для турэмнага зняволення ці няма?»

Мы звязаліся з Някляевым  і запыталі, ці была нейкая рэакцыя на гэты ліст.

— Была. У эфіры першага канала Беларускага тэлебачання яны моцна здзівіліся, што я гэты ліст напісаў. Нібыта я пісаць не ўмею… І паабяцалі вярнуцца да майго ліста пазней. Але ўжо, бадай, зусім спазніліся — заўтра суд.

— Мо вы проста паставілі іх у нязручную сітуацыю? Сказаць, што ў вашых выказваннях закліку не было, яны не могуць, бо знайходзяцца на дзяржаўнай службе…

— Ну і што? Ёсць жа яшчэ асабістыя рашэнні. Мужчынскія. Я б на іх месцы такое рашэнне прыняў. І яны пра тое ведаюць.

Зрэшты, такой бяды.

А што да нязручнасці… Пры трох папярэдніх арыштах мяне даводзілі да стану, які небяспечны для жыцця. Таму я падумаў, што чацвёрты раз можа быць апошнім. І ў такім стане мне яшчэ думаць пра тое, што нехта праз мой зварот адчуе нейкую нязручнасць?..

Ведаеце, апошнім часам мне ўсё часцей задаюць адвечныя пытанні. І на волі, і ў турме. Ну, кшталту, што такое чалавечае жыццё, лёс? Нібыта я ведаю. Але ўзрост, досвед — і трэба адказваць… Дык вось, чалавечы лёс — гэта тыя магчымасці, якія ты скарыстаў для выяўлення чалавечага ў сабе, і тыя, якія — не.

Сваім адкрытым лістом я, апроч астатняга, даваў яшчэ і магчымасць. І магу прызнацца, што меў з гэтым праблему. Але цяпер яна не мая.

А якога рашэння вы чакаеце ад Мінскага гарадскога суда?

— Прадказаць рашэнні нашых судоў немагчыма, бо яны абумоўленыя рашэннямі выканаўчай улады. Але правільным рашэннем была б адмена прыгавора суда Ленінскага раёна Мінска.

Дарэчы, калі б раённы суд разглядаў маю «справу» не амаль месяц таму, а сёння, дык прысуд быў бы інакшым. Максімум — штраф. Сёння ўвогуле, калі вы заўважылі, суды сцішэлі. Нават за ўдзел (а не тое што за інтэрв'ю СМІ) у несанкцыянаваных мерапрыемствах апошнім часам толькі штрафуюць. Ніводнай пасадкі на суткі, ніводнага прысуду да зняволення. Звязана гэта выключна з палітычнай сітуцыяй, якая на сёння склалася, і сведчыць найперш пра тое, што ўсе так званыя адміністрацыйныя працэсы ў адносінах да актывістаў апазіцыі палітычна матываваныя.

— Раней вас часта судзілі без вас. Завочна. Вы не з'яўляліся ў суды і не падавалі скаргаў на іх рашэнні. Чаму ж падалі зараз? Ды яшчэ са зваротам да кіраўнікоў дзяржаўных СМІ?

— Гэта варта было зрабіць, каб звярнуць увагу грамадскасці на тое, што ў нас пачынаюць судзіць не толькі за дзеянні, але і за словы, якія не падабаюцца ўладзе. За палітычныя погляды, за публічна выказаную грамадзянскую пазіцыю. Гэта яшчэ адзін адкрыты наступ на канстутыцыйныя правы грамадзян Беларусі, што я не магу прыняць — і з чым буду змагацца, чаго б мне яно ні каштавала.

Іх справа — ламаць, а наша — стаяць.

http://naviny.by/article/20171121/1511265874-uladzimir-nyaklyaeu-ih-sprava-lamac-nasha-stayac;

Адкрыты ліст Якубовічу і Давыдзьку 09.11.2017 2

АДКРЫТЫ ЛІСТ

галоўнаму рэдактару газеты «Советская Белоруссия» Паўлу Якубовічу

і старшыні “Белтэлерадыёкампаніі” Генадзю Давыдзьку

Не думаю, што мне трэба прадстаўляцца. Таму адразу да справы.

У тэлевізійным «Клубе галоўных рэдактараў», дзе вы з'яўляецеся вядучымі медыяперсонамі, прагучала думка: для таго, каб зрабіць крок на шляху дэмакратычных перамен, беларускаму грамадству трэба выйсці з зоны супрацьстаяння. Прасцей сказаць, тым, хто пры ўладзе (ці каля яе), паспрабаваць паразумецца з тымі, хто ў яе апанентах.

Слушна. Ну, вось я вырашыў паспрабаваць.

Суд Ленінскага раёна г. Мінска прысудзіў мне 10 сутак турмы за інтэрв'ю тэлеканалу «Белсат», у якім нібыта ўтрымліваецца «заклік да ўдзелу ў несанкцыянаваным масавым мерапрыемстве» (у якім, дарэчы, я не ўдзельнічаў).

Вось фрагмент з інтэрв'ю, які пастаўлены мне ў віну.

«Журналіст:

- Я так разумею, што вы таксама збіраецеся на суботнюю (21 кастрычніка) акцыю?

Някляеў:

- Не ведаю. Калі буду ў Менску. Я магу не быць у Менску ў гэты дзень.

Журналіст:

- А чаму беларусы ўсё ж такі павінны пайсці на гэтую акцыю?

Някляеў:

- Дэкрэт №3, супраць якога актыўна пратэставалі на працягу больш як года не толькі прадстаўнікі дэмакратычнай апазіцыі, але і ўсе беларусы, па сутнасці не адменены. Лукашэнка спачатку згадзіўся з тым, што ён няправільны, што трэба нават вярнуць грошы тым людзям, якія былі ў іх забраныя, і некаторым людзям вярнулі. Я быў на адной сустрэчы, і там казалі: «Чаго мы пойдзем на гэтую пратэстную акцыю, калі нам вярнулі грошы?» Але па сутнасці ён, я маю на ўвазе дэкрэт, не адменены, і нават там зроблены не лепшыя для простага люду, а больш жорсткія ўдакладненні. Практычна па гэтым дэкрэце ўсіх, хто па нейкай прычыне часова ці стала не мае працы, можна заявіць як тунеядцаў - і займацца паборамі з іх. Так што калі ёсць воля бараніць свае правы, то трэба ісці і іх бараніць».

Рэдакцыі газеты «Народная воля», якая не засталася абыякавай да судовага працэсу, у якім відавочны наступ на свабоду слова, звярнулася да Саюза беларускіх пісьменнікаў, Беларускай асацыяцыі журналістаў і Беларускага ПЭН-Цэнтра, паважаных творчых арганізацый, з просьбой зрабіць літаратурна-моўную экспертызу інтэрв'ю «Белсату». Ва ўсіх трох экспертызах майго ЗАКЛІКУ да ўдзелу ў пратэстнай акцыі, якая адбылася 21 кастрычніка ў Мінску, не выяўлена. Але суд не прыняў да ўвагі высновы паважаных творчых арганізацый, у прафесіяналізме якіх, мяркую, і ў вас няма ніякага сумневу. Маўляў, арганізацыі гэтыя грамадскія, а справа ў нас - дзяржаўная. І мне прысудзілі турму. Хоць экспертызы якой-небудзь дзяржаўнай установы ў матэрыялах судовай справы не было.

Я звяртаюся да вас не з тым, каб вы за мяне хадайнічалі, прасілі - не. Я хачу толькі, каб вы з дзяржаўнага боку, як кіраўнікі вядучых дзяржаўных СМІ, далі прафесійнае заключэнне адносна прычыны, па якой суд пастанавіў мяне зняволіць. Ёсць у тэксце інтэрв'ю заклік да ўдзелу ў акцыі 21 кастрычніка, ёсць падставы для турэмнага зняволення, ці няма?

Так - ці не?

Толькі гэта.

Больш нічога.

Уладзімір Някляеў

P.S.

Забіць гэта можна ў тым жа тэлевізійным «Клубе галоўных рэдактараў», куды, між іншым, маглі б і мяне запрасіць. Ну, калі сапраўды лічыце, што «беларускаму грамадству трэба выходзіць з зоны супрацьстаяння». Да таго ж я хоць і колішні, але таксама галоўны рэдактар.

У. Н.

Страницы: 1 2 3 4 5 ... 21 След.
Читать другие новости

Уладзiмiр Някляеў